كتاب « سيره شهيد دكتر بهشتي » را غلامعلي رجائي جمع آوري و تدوين كرده و نشر شاهد آن را در 686 صفحه به چاپ رسانده است . كتاب مذكور شامل مجموعه اي از خاطرات و گفتارهايي پيرامون سيره عملي و نظري شهيد مظلوم آيت الله بهشتي مي باشد كه در موضوعات كلي زير بخش بندي شده است : بهشتي به روايت بهشتي خاندان بهشتي دوران كودكي تا نوجواني باغباني گل هاي عشق فضائل فردي فضايل اخلاقي و معنوي جامعيت در شخصيت در عرصه پرستش منظومه متعالي حبيب ومحبوب دوران مبارزه دوران اقامت در آسمان غربت و مظلوميت و رنج نظرها و ديدگاه ها آخرين روزها و لحظه و..
صفحات پاياني كتاب « سيره شهيد دكتر بهشتي » شامل اسناد سالشمار زندگي آيت الله بهشتي اسامي راويان خاطرات تصاوير و... است .
در اين جا نمونه هايي از خاطرات و گفتارهايي را كه پيرامون جنبه هاي مختلف شخصيت آيت الله بهشتي در كتاب مذكور درج شده است درج مي كنيم .
ث تا بهشتي زنده بود خيال ما راحت بود
بعد از شهادت ايشان برادر عزيزمان آقاي هاشمي غمگين و گريان گفت : تا بهشتي زنده بود خيال راحتي داشتيم و اين واقعا مطلب حقي بود كه ايشان گفت . چون تا اين بزرگوار زنده بود ما در هيچ مسئله اي احساس نمي كرديم كه آن مسئله ممكن است به بن بست برسد و لذا درماندگي به نظرمان نمي رسيد براي اينكه شهيد مظلوم بهشتي با سرپنجه تدبير و خونسردي و با آن مغز فعال و مقتدرش كه در جمع بندي مسائل امتيازهاي بسيار داشت مسائل را حل مي كرد
(رهبر معظم انقلاب آيت الله خامنه اي )
ث فراتر از شخصيتهاي معمولي بود
هميشه اين طور است كه يك جنبه برجسته در شخصيت چند بعدي يك انسان در آن محيطي كه آن جنبه بيشتر رواج دارد ساير جنبه ها را تحت الشعاع قرار مي دهد. در محطيهاي پزشكي دنيا اگر مشكل است ثابت كنيد ابن سينا يك فيلسوف الهي هم بوده است در محيطهاي فلسفي هم مشكل است به يادآوريد ابن سينا طبيبي بوده كه با قاروره و خون و نبض و امراض هم سر و كار داشته است . علت اين امر آن است كه در آن محيطها آن بعد از شخصيت چند بعدي اين آدم آن قدر بزرگ است كه اجازه نمي دهد به ياد بقيه ابعاد باشند.
شهيد بهشتي همين جور بود. بي شك اگر در بين دوستان فرهنگي قديمي شهيد بهشتي برويد و با آنها صحبت كنيد درست يادشان نمي آيد كه ايشان رئيس ديوان عالي كشور بوده و سررشته قضا در يك برهه اي دست ايشان بوده است . براي اين عده مشكل است كه بعد قضايي شخصيت شهيد بهشتي را تصور كنند. چون بعد فرهنگي او با همان عظمت در ذهن آنها مجسم است . تنها كساني همه ابعاد زندگي اين شخصيت بزرگ ما را به ياد مي آورند كه در هر برهه اي از زمان با بخشي از وجود او و بعدي از ابعاد شخصيت او سر و كار داشته اند.
دوستان نزديك ايشان غالبا از اين گروهند دوره علمي ايشان را ديده اند دوره سياسي شان را ديده اند دوره مديريت شان را ديده اند دوره جنگ و گريزشان با دستگاه طاغوت را ديده اند. همه اين دوره ها را شهيد بهشتي داشتند كه ما از نزديك شاهد بوديم و من خودم يكي از آن كساني هستم كه تصورم اين است كه بيشتر ابعاد شخصيت شهيد ايشان را توصيف كنم . يقين دارم كه نمي توانم توصيف كنم . علتش هم اين است كه شهيد بهشتي به معناي حقيقي كلمه يكي از شخصيتهاي ما بود.
من بارها اين را به دوستان نزديكمان بعد از شهادت آقاي بهشتي گفتم كه ايشان از جمله شخصيتهايي بود كه از عادي بالاتر بود. ما در بين شخصيتهاي جهاني و انقلابي افرادي را مي بينيم كه آدمهاي خيلي خوب و كارآمدي هستند اما آدمهاي عادي هستند و جنبه فوق العاده و برجسته اي در آنها نيست . ما اگر بخواهيم مثالي براي يك شخصيت فوق العاده كه جنبه برجسته اي داشته باشد بزنيم بايد از امام خميني نام ببريم كه نمونه عالي آن شخصيت برجسته است يعني همه چيز در او فراتر از معمول شخصيت هاست . شهيد بهشتي از آن جمله كساني بودند كه در او چيزي فراتر از شخصيتهاي عادي و معمولي آدمها وجود داشت و اين را ما در او مشاهده مي كرديم . شخصيت هاي جهاني دنيا هم كه ايشان را ديده بودند چنين احساسي را داشتند.
البته افراد معدودي از شخصيتهاي برجسته در زمان ايشان به ايران آمدند اما همان ها كه آمدند تحت تاثير ايشان قرار گرفتند و بعد هم به ما اظهار مي كردند. شهيد بهشتي چنين شخصيتي بود. به اين جهت بود كه ابعاد فراوان شخصيت ايشان را حتي كساني كه دوستان نزديكش بودند نمي توانند جمع بندي كنند لااقل من نمي توانم اين كار را بكنم .
(رهبر معظم انقلاب آيت الله خامنه اي )
ث بسيار مدير و سامان دهنده بود
دكتر بهشتي از لحاظ مديريت بسيار مدير و سامان دهنده و اداره كننده بود در حالي كه روح مديريتش هرگز با خشكي و انجماد و تحميل زور همراه نبود يعني خوب اداره مي كرد و اداره كردن را در ارتباط با سطوح پايين انجام مي داد. همچنان كه در حزب ايشان به عنوان اولين دبير كل با افراد و اعضاي حزب ارتباط داشتند و با وجود اينكه كسي به فكر نبود خود ايشان پيشنهاد كردند اعضاي حزب و كاركنان دفتر مركزي حزب و دفاتر مناطق تهران يك جلسه هفتگي داشته باشند كه بيايند آنجا يكي دو ساعت سئوالاتشان را مطرح كنند تا ايشان جواب بدهد يعني مي خواست تا اين حد ارتباط نزديك با اعضا و كاركنان داشته باشد. اين در بحبوحه كارهاي شوراي انقلاب و شايد هم آن وقتي بود كه ايشان وارد دستگاه قضايي شده بود و آن همه كار و گرفتاري داشت . ولي با وجود اين آن كار را فراموش نمي كرد و داخل حزب آن طور عمل مي كرد كه حتي اعضاي حزب هر كدام مي خواستند زن عقد كنند و ازدواج داشتند عقدشان را هم مي خواند و فرصتي را هم براي اين كار اختصاص داده بودند. يعني شب ها بعد از اتمام كار شوراي مركزي حزب وقتي مي خواستيم متفرق شويم آقاي بهشتي آنجا هنوز كار داشتند و كارشان هم همين بود كه يكي دو سه صيغه عقد بخوانند. خيلي هم جدي و مثل همه كارهاي ديگر وقت مي گذاشتند و با مهرباني و خيلي خودماني صيغه عقد را مي خواندند كه اين هم يكي از خصلتهاي ايشان بود.
(رهبر معظم انقلاب آيت الله خامنه اي )
ث شهيد بهشتي شخصيت جامعي بودند
روي شخص شهيد دكتر بهشتي از اين جهت حساب كردند كه ايشان سازمانده بودند. يكي از مشكلاتي كه آن موقع داشتيم نبودن سازماندهي بود. ايشان حقيقتا در به وجود آمدن حزب جمهوري اسلامي نقش داشتند. . دبير كل حزب هم بودند. براي سازمان سياسي واقعا وقت مي گذاشتند. فكرشان براي شكل دهي نظام براي تقويت دولت نوپا و براي كمك به مجلس كار مي كرد. قوه قضاييه كه مشكل ترين قوه ما در آن زمان بود توسط ايشان اداره مي شد. مي خواستيم قضاي اسلامي به وجود بياوريم و شخصيتي چون دكتر بهشتي مي توانستند كار بكنند.
از طرفي شخصيتي علمي و اجتماعي بسيار با عظمتي بودند. دو سه زبان مي دانستند. سخنران بسيار خوبي بودند . نويسنده قابلي بودند. همه علوم اسلامي را مي دانستند. فقه وفلسفه رامي دانستند. يك شخصيت جامعي بودند كه آن زمان وجود ايشان براي شكل گيري نظام اسلامي مغتنم بود.
(آيت الله هاشمي رفسنجاني )
ث ديگران در مقابلش احساس عجز مي كردند
اين چرخ و فلك دنيا چقدر بايد بگردد تا مردي مثل شهيد مظلوم آيت الله دكتر بهشتي تحويل جامعه بدهد كه فقيه فيلسوف شاعر سخنران تفسيردان مورخ سياستمدار و گوينده باشد و بتوان به چهار زبان زنده دنيا سخنراني كند و افكارش را بيان كند. مدير باشد در حدي كه ديگران در مقابلش احساس عجز كنند تشكيلاتي و انضباطي باشد اخلاق داشته باشد آن چهره بسيار جالب و آن قيافه آن جسم آن زبان آن روح آن علم و آن سواد را داشته باشد.(آيت الله هاشمي رفسنجاني )
ث اين همه خاصيت در يك آدم پيدا نمي شود
در تاريخ اسلامي كسي مثل مرحوم دكتر بهشتي كم وجود دارد. اين اغراق نيست . يعني يك نفر هم مجتهد باشد هم متفكر و هم ايدئولوگ هم به علوم روز آشنا باشد و هم مدير و مدبر باشد. در ميان علماي با سوادي كه در امور اجرايي هستند كمتر چنين كسي را مي بينيد. كسي كه تشكيلاتي باشد و مثل يك عضو ساده انضباط را رعايت كند متدين و متعهد باشد و مثل يك آدم مقدس يا مسلمان ساده به تعبدات دين پايبند باشد. شخصي كه علاوه بر همه اين اطلاعات سه چهار زبان خارجي را خوب بداند يعني بتواند با چهار زبان فارسي عربي انگليسي و آلماني به خوبي سخنراني كند و كنفرانس بدهد. جهان ديده باشد مبارز سابقه دار باشد و سي تا چهل سال در ميدان مبارزه باشد در كجا مي توان اين همه خاصيت را در يك آدم پيدا كرد شخصي كه در عين حال درويش وار و ساده زيست و بي اعتنا به دنيا بود.
اين همه فضايل را در تاريخ اسلام در يك نفر ـ بجز ائمه معصومين (ع ) ـ ما خيلي كم سراغ داريم .
(آيت الله هاشمي رفسنجاني )
ث او واقعا مرد جامعي بود
شهيد بهشتي در مقامي بودند كه از عهده من بر نمي آيد كه آن طور كه سزاوار مقام ايشان است بتوانم صحبت كنم . شايد حدود چهل سال قبل بنده در قم در زمان آيات بزرگ آيت الله بروجردي آيات قبلي با ايشان كاملا از نزديك ارتباط داشتيم و ايشان علاوه بر آن مقام تقوا و زهدي كه داشت واقعا مرد جامعي بود و در اين زمان ما نسبت به آن خصوصياتي كه ايشان داشت كم نظير بود.
(شهيد آيت الله اشرفي اصفهاني )
ث اعتقاد جدي به حاكميت دين
تعبد آقاي بهشتي به احكام اسلام فراتر از جنبه رفتار فردي ايشان بود اين امر در مسائل اجتماعي و سياسي هم كه خود شاهد آن بود تبلور داشت . تعبد ايشان نسبت به ولايت فقيه و رهبري نظام جمهوري اسلامي از آن جمله است . از سال 1330 كه طلبه بودند مداركي در دست است كه نشان مي دهد به ولايت فقيه و حكومت ديني و اسلام مي انديشيدند و به اين امر اعتقاد جدي داشتند و بر همين اساس در مجلس خبرگان كه اداره جلسات آن را بر عهده داشتند نقش زيادي به رغم همه مخالفتهاي بعضي در تثبيت اصل ولايت فقيه در قانون اساسي ايفا كردند. اين دفاع ايشان از ولايت فقيه هم به خاطر آن نبود كه مثلا چون اين اصل نظر امام است از آن دفاع كند و خودش به آن اعتقادي نداشته باشد. بلكه پايه اصلي اين دفاع ابتدا اعتقاد شخصي خود ايشان نسبت به حاكميت ديني و علماي دين بود. (حجت الاسلام و المسلمين مسيح مهاجري )
ث رعايت حقوق اجتماعي مردم
قبل از انقلاب بارها من در ماشين آقاي بهشتي بودم كه ايشان رانندگي مي كردند. متين و منظم بودند و در رانندگي اصلا شتاب نداشتند.بي نظمي در كارشان ديده نمي شد و با صبر و متانت خاصي در برابر چراغ قرمز مي ايستادند. بعضي از انقلابيون در آن زمان چون اين كار علامت تمكين در برابر قانون شاه محسوب مي شد از چراغ قرمز عبور مي كردند كه مثلا از قوانين طاغوتي سرپيچي كنند و اين را نوعي مبارزه با طاغوت مي دانستند ولي ايشان چنين اعتقادي نداشت و عمل به اين قوانين را رعايت حقوق اجتماعي مردم مي دانست .
(حجت الاسلام و المسلمين مسيح مهاجري )
ث او براي مسندها و منصب ها زينت بود
واقعا مي شود گفت آقاي بهشتي نفر دوم پس از امام در رهبري اين انقلاب محسوب مي شد. بسياري از دوستان كه ايشان را از نزديك مي شناختند و جامعيت ايشان را مي دانستند اعتقاد داشتند شان و قدر آقاي بهشتي بالاتر از اين است كه رئيس قوه قضاييه يا حتي رئيس جمهور باشد و اين عناوين براي او زينتي باشند بلكه ايشان زينت قوه قضائيه بود و اگر رئيس جمهور هم مي شد براي مسند رياست جمهوري يك زينت بود. همه مي دانستند ايشان واقعا به اين سمت ها و مسئوليتها بي رغبت بود و از سر ناچاري و تكليف آنها را بر عهده مي گرفتند. خودشان هم بارها مي گفتند يك انسان مسلمان متعهد بايد مسئوليت پذير باشد و از قبول مسئوليت فرار نكند.(حجت الاسلام و المسلمين مسيح مهاجري )
ث اين هم نمونه ديگري از مظلوميت او بود
يكي از فرزندانم كه در آلمان تحصيل طب مي كرد مي گفت وقتي آقاي بهشتي به عنوان يك روحاني شيعه به آلمان آمد و در بندر هامبورگ به امور ديني شيعيان و ايرانيان مقيم آلمان رسيدگي مي كرد بسياري از افراد تحصيل كرده از ايراني و غيرايراني مجذوب او شده بودند. ايشان سئوالات مشكل ديني آنها را خيلي خوب جواب مي داد. شهيد بهشتي از نظر علمي در معقول و منقول هم بسيار قوي بود ولي مظلوميت او در اين بود كه به علميت شهرت نيافت . مردي با هوش و دقيق و متوجه دقايق علمي و اخلاقي و روحي و معنوي بود.
(حجت الاسلام و المسلمين فلسفي )
ث نمي توانم شخصيت ايشان را توصيف كنم
بي شك اگر با دوستان فرهنگي قديمي شهيد بهشتي صحبت شود درست يادشان نمي آيد ايشان رئيس ديوان عالي كشور بوده و سررشته قضا در يك برهه اي به دست ايشان بوده است . براي اين عده مشكل است بعد قضايي شخصيت شهيد بهشتي را تصور كنند. چون بعد فرهنگي او با همان عظمت در ذهن آنها مجسم است . تنها كساني همه ابعاد اين شخصيت بزرگ ما را به ياد مي آورند كه در هر برهه اي از زمان با بخشي از وجود او و بعدي از ابعاد شخصيت او سر و كار داشته اند.
دوستان نزديك ايشان غالبا از اين گروهند دوره علمي و سياسي شان را ديده اند دوره مديريت و دوره جنگ و گريزشان با دستگاه طاغوت را ديده اند. همه اين دوره ها را شهيد بهشتي داشتند كه ما از نزديك شاهد بوديم و من خودم يكي از آن كساني هستم كه تصورم اين است كه بيشتر ابعاد شخصيت شهيد بهشتي را مي دانم اما در عين حال اگر به من بگويند شخصيت ايشان را توصيف كنم يقين دارم كه نمي توانم توصيف كنم . علتش هم اين است كه شهيد بهشتي به معناي حقيقي كلمه يكي از شخصيتهاي برجسته ما بود.
(رهبر معظم انقلاب آيت الله خامنه اي )
ث براي خارج كردن رقيب هر كاري نمي كنيم
در اوج مخالفت بني صدر و ليبرالها با شهيد بهشتي فردي كه زبان آلماني را به لهجه فرانسوي صحبت مي كرد با من كه در اتريش بودم تماس گرفت و گفت من از سه نفر كه با امريكا مرتبط هستند اسناد بسيار معتبري در دست دارم كه حاضر هستم آنها را در اختيار حزب مخالف اين سه نفر (بني صدر قطب زاده و يك نفر ديگر كه من نامش را نمي برم ) بگذاريم كه اين اسناد ثابت مي كند اين سه نفر جاسوسهاي سازمان سيا هستند. او مي گفت اگر اين اسناد را مي خواهيد بياييد در فلان هتل پاريس و اين مدارك را تحويل بگيريد. قرار شد به او خبر بدهم . به آقاي بهشتي در تهران تلفن زدم و ماجرا را شرح دادم و گفتم كه او مي گويد اين اسناد كه جاسوسي بني صدر را ثابت مي كند براي حزب رقيب او بسيار حياتي و ارزشمند هستند. به آقاي بهشتي عرض كردم قرار است يك ساعت ديگر از من جواب بگيرد. ايشان حرفهاي مرا كه شنيدند گفتند خيلي خوب اگر مي خواهد به انقلاب ما كمكي بكند اين اسناد را تحويل شما بدهد. يك ساعت بعد كه او زنگ زد و من نظر آقاي بهشتي را گفتم گفت من اين اسناد را اين طوري نمي دهم . بايد بياييد پاريس و يك ميليون دلار هم با خودتان بياوريد. به او گفتم شما صحبت از پول نكرديد و من هم در تماس با تهران حرفي از پول به ميان نياورده ام . گفت شما ديوانه هستيد. اين پولها در اروپا براي يك حريف كه مي خواهد رقيبش را به زمين بزند و از صحنه خارج كند چيزي نيست . هر حزب رقيب حاضر است صد ميليون دلار بدهد و اين اسناد را بگيرد و منتشر كند. به او گفتم شما يك ساعت ديگر تماس ديگري داشته باشيد تا من از تهران براي شما جواب بگيرم . تلفن زدم آقاي بهشتي در خانه بود قضيه درخواست پول را شنيد به ايشان گفتم بجز خطر جاني كه در اين قضيه احتمال مي رود چون مدارك به زبان فارسي نيستند ما اين تشخيص را از كجا بدهيم كه اين اسناد جعلي هستند يا اصلي در هر حال هر چه شما بفرماييد به او مي گويم . صداي قاطع آقاي بهشتي هنوز پس از بيست و چند سال در گوش من طنين انداز است كه مثل هميشه با عبارتي شمرده گفتند به اين آقاي خوش خيال بگو سندهايش را بگذارد دم كوزه و آبش را بخورد! اگر اينها خائن باشند به زودي خودشان را افشا خواهند كرد و احتياجي به پول دادن براي ارائه اين مدارك نيست . اگر هم خائن نباشند و صرفا سليقه هاي آنها با ما متفاوت است ما هرگز حاضر نخواهيم شد براي خارج كردن رقيبانمان از صحنه رقابت چنين برخوردي بكنيم . وقتي اين جواب را از من شنيد گفت شما و آن كسي كه در تهران هست خيلي احمق هستيد كه فكر مي كنيد كساني كه با اين سازمانهاي جاسوسي در تماس هستند به اين سادگي و سرعت قابل تشخيص باشند! (حجت الاسلام و المسلمين جواد اژه اي )
ث يك تنه با همه بحث مي كرد
آيت الله بهشتي قدرت استدلال فوق العاده اي داشت و با صبر و حوصله استدلالهاي خود را مطرح مي كرد. بعد از دستگيري امام جلسه اي در دستگرد خيار اصفهان در باغي كه متعلق به دايي پدرم بود تشكيل شد. آيت الله بهشتي جمعي از سياسيون اصفهان و مرحوم شهيد آيت و پدرم حضور داشتند. در اين ميهماني يا جلسه كه از صبح تا عصر به طول انجاميد بين آيت الله بهشتي از يك سو و بقيه كه همه تحصيل كرده دكتر و كاركشته مسائل سياسي بودند بحث داغي درباره مسائل نهضت جريان جبهه ملي آيت الله كاشاني و مظفر بقايي و ... در گرفت و آقاي بهشتي با حوصله و استدلال يك تنه بر همه تفوق داشت . (حجت الاسلام والمسلمين رحيميان )
ث هرگز او را اينگونه ناراحت نديدم
وقتي تقي شهرام را گرفته بودند و حكم اعدام او صادر شده بود يكي از دبيرهاي سابق دوران دبيرستان من كه با ما ارتباط نزديكي داشت و قبل از انقلاب مخفي بود پس از انقلاب پيدايش شد و به منزل ما زنگ زد كه پس از آن همه سال مايه تعجب من شد كه چطور توانسته ما را پيدا كند. بعد از احوالپرسي گفت خواهشي از شما دارم . گفتم بفرماييد اگر بتوانم برايتان كاري بكنم هر چند شنيده ام شما مدتي از ايران رفته ايد (خواستم به او برسانم كه مي دانم در چه وضعيتي بوده و هست ) انجام خواهم داد. گفت مي خواستم خواهش كنم به پدرتان بگوييد حكم تقي شهرام را متوقف كند و پرونده او را به دادگاه تجديدنظر بفرستند. من گفتم اگر حكم مراحل خود را طي كرده باشد خيلي بعيد است كه پدرم اين خواسته را بپذيرد بخصوص اگر جرم او هم براي خودشان ثابت شده باشد كه ديگر معلوم است هيچ كاري نمي كنند. او گفت نه شما در جريان مسائل نيستيد لذا به ايشان اين مسئله را منتقل كنيد. گفتم باشد. او هم گفت فردا براي نتيجه زنگ مي زنم . وقتي پدرم به منزل آمدند 12 5 شب بود و در حين صرف شام مسئله را به ايشان گفتم . به شدت برافروخته شدند كه من تا آن زمان و پس از آن به ياد ندارم ايشان را اينگونه ناراحت ديده باشم . گفتند فردا وقتي اين خانم تلفن زد به او بگو در آن زمان كه مبارزان مسلماني كه همرزم آنها بودند مثل شريف واقفي را بردند كشتند و حتي جسد آنها را هم سوزاندند ايشان (شهرام ) يادش نبود كه اين كارها چنين عاقبتي خواهد داشت . بعد گفتند پرونده ايشان دقيقا مطالعه شده و كاملا براي ما مسلم است كه اين حكم صحيح صادر شده و ايشان محكوم است و به هيچ وجه تغييري در آن داده نخواهد شد. (ملوك السادات بهشتي )
رهبر معظم انقلاب : شهيد مظلوم بهشتي با سر پنجه تدبير و خونسردي و با آن مغز فعال و مقتدرش كه در جمع بندي مسائل امتيازهاي بسياري داشت مسائل را حل مي كرد... ابعاد فراوان شخصيت ايشان را حتي كساني كه دوستان نزديكش بودند نمي توانند جمع بندي كنند لااقل من نمي توانم اين كار را بكنم ... شهيد بهشتي به معناي حقيقي كلمه يكي از شخصيتهاي برجسته ما بود.
آيت الله هاشمي رفسنجاني : در تاريخ اسلام كسي مثل مرحوم دكتر بهشتي كم وجود دارد. اين اغراق نيست يعني يك نفر هم مجتهد باشد هم متفكر و هم ايدئولوگ هم به علوم روز آشنا باشد و هم مدير و مدبر باشد. در ميان علماي با سوادي كه در امور اجرايي هستند كمتر چنين كسي را مي بينيد.