تهيه و تنظيم : سليمان طايي
اشاره :
قسمت اول
اميرالمومنين علي (ع ) با حكومت 5 ساله خود الگويي ارائه داد كه هنوز هيچ كس نتوانسته نظيرش را مشاهده و يا خود اجرا كند و آنچه كه بيش از همه مهم است اجراي عدالت مي باشد.
حكومت في نفسه از نظر امام علي (ع ) مذموم است و در گفتگويي كه با « ابن عباس » دارد مي فرمايد : « به خدا سوگند اين كفشهاي بي ارزش براي من از حكومت بر شما محبوبتر است مگر اينكه حقي را بپا دارم يا جلوي باطلي را بگيرم . » (1 )
طبق تعبيري كه حضرت علي (ع ) در نامه 41 نهج البلاغه دارد حكومت را به عنوان امانت مي داند و در نامه اي به « اشعث » كه از جانب عثمان حكمران آذربايجان بود نوشت :
« كار امارت تو برايت طعمه و وسيله كسب مال نيست . بلكه امانتي بر گردن توست . و بايد به خوبي از آن حفاظت نمايي . » (2 )
همچنين حضرت در نامه اي به حاكم بحرين نوشت :
« پس همانا به خوبي از عهده حكومت برآمدي و امانت خود را ادا نمودي » (3 )
و در نامه اي كه به ابن عباس درباره شايعه اختلاس وي نوشته است مي فرمايد :
« اگر تو انجام دادي (و خيانت كردي ) پس همانا پروردگارت را ناراحت كرده خلاف فرمان امام خود عمل نمودي و به امانت خويش خيانت كردي . » (4 )
بنابراين مسوولين حكومت بايد افرادي امانتدار و مورداطمينان باشند و از مقام به نفع خود و خويشان و جهت گردآوري مال سو استفاده نكنند. حتي حضرت در نامه خود به مالك اشتر در تعيين اختيارات كارگزاران خويش به مساله امانت داري آنان تاكيد كرده و مي فرمايد :
« جانشين كار خود را فردي مورد اطمينان و خيرخواه از يارانت قرار ده . » (5 )
به همين جهت امام (ع ) افرادي را به امارت مي گمارد كه چنين برداشتي از آن داشته و طالب رياست و مقام نباشند و حتي افرادي را كه خواهان مقام و موقعيت بوده و در اين راه تلاش مي كردند براي پذيرش اين مناصب صالح نمي دانست كه نمونه بارز آن طلحه و زبير بودند و در نامه 40 نهج البلاغه به صراحت بيان فرموده است .
از سخنان اميرالمومنين علي (ع ) به خوبي استفاده مي شود كه حضرت در انتخاب كارگزاران ملاك را لياقت آنها و پيروي آنان از دستورات اسلام قرآن و حق قرار داده است و بين كارگزاران شايسته و ناشايست فرق قائل شده و خطاب به مالك اشتر مي فرمايد :
« و هرگز (كارگزار) نيكوكار با بدكار در نزد تو مساوي نباشد زيرا چنين تسويه اي نيكوكاران را به انجام كارهاي نيكو بي رغبت سازد و بدكاران را به كارهاي زشت تحريك و تشويق مي نمايد و هر يك از ايشان را به آنچه گزيده جزا ده (نيكوكار را پاداش و بدكار را كيفر ده ) » (6 )
در همين نامه امام (ع ) ضمن برشمردن ويژگي هاي وزيران خوب به ويژيگي كارگزاران ناشايست نيز اشاراتي كرده و مي فرمايد :
« بدترين وزيران تو وزيري است كه پيش از تو وزير اشرار و بدكاران و در گناهان (كارهاي ناشايست ) با آنها شريك بوده پس چنين كسي نبايد از خواص و نزديكان تو باشد آنان يار گناهكاران و برادر (همراه ) ستمگران هستند . » (7 )
در مقاله حاضر برخي از ويژگي هاي دولتمردان شايسته از ديدگاه اميرالمومنين (ع ) در چند شماره با توضيح مختصر در دو بخش مطرح خواهد شد.
بخش اول : ويژگي هاي اخلاقي دولتمرد شايسته
بخش دوم : ويژگي هاي رفتاري دولتمرد شايسته
بخش اول
ويژگي هاي اخلاقي دولتمرد شايسته
1 ـ رعايت تقواي الهي
اميرالمومنين علي (ع ) هنگامي كه مالك اشتر را به عنوان والي مصر فرستاد در نامه مشهور خود خطاب به وي به عنوان اولين مطلب اين نكته را متذكر شده است :
« امر كرده است مالك را به مراعات تقواي الهي و مقدم داشتن طاعت خداوندي بر همه چيز و پيروي از فرائض و سنت هايي كه حق تعالي در كتاب خود به آنها دستور داده است و هيچ كس به سعادت نمي رسد مگر با پيروي از آنها و در شقاوت سقوط نمي كند مگر با انكار و ضايع كردن آنها خداوند سبحان را با قلب و دست و زبانش ياري نمايد زيرا حق تعالي ياري كسي را كه او را ياري كند به عهده گرفته است و عزيز داشتن كسي كه او را عزيز بدارد . » (8 )
از پيام هاي آن حضرت به يكي از كارگزاران هنگامي كه او را براي جمع آوري زكات فرستاده و به پرهيزكاري تاكيد كرده و فرمود :
« كارگزار خود را در امور پنهاني و اعمال مخفي و كردار پوشيده اش به پرهيزكاري و ترس از خداوند دستور مي دهم جائي كه غير از خدا حاضر و ناظر نيست و به جز او نگهبان و كسي كه كار به او واگذار مي شود . نمي باشد . » (9 )
پي نويس :
1 ـ نهج البلاغه فيض الاسلام خطبه 33 ص 112
2 ـ همان نامه ص 839
3 ـ همان نامه 42 ص 960
4 ـ همان نامه 40 ص 955 و 956
5 ـ سيماي كارگزاران علي ابن ابيطالب اميرالمومنين (ع ) علي اكبر زاكري ج 1 چاپ اول ص 84
6 ـ نهج البلاغه فيض الاسلام نامه 53 ص 1000
7 ـ همان
8 ـ همان نامه 53 ص 992
9 ـ همان نامه 27 ص 888