به مناسبت سالروز آغاز قيام مردم نجف عليه متجاوزان انگليس در سال 1293
تقريبا تمام روزهاي جمادي الثاني و 22 روز از ماه رجب در تاريخ معاصر نجف اشرف از اهميت قابل توجهي برخوردارند زيرا اين ايام مصادف با قيام مشهور مردم شهر نجف عليه اشغال گران انگليس است . قيامي كه مقدمه و زمينه ساز انقلاب عراق در سال 1298 شمسي (انقلاب 1920 ) گرديد و در نهايت استقلال عراق از سلطه استعماري انگليس را در پي داشت .
نجف اشرف از شهرهايي بود كه در ابتداي تجاوز انگليس به عراق يعني در سال 1293 ش عكس العمل قوي و موثر نشان داد و مردم اين شهر به رهبري علما و روحانيان در برابر تجاوز انگليس ايستادند و در جبهه هاي مختلف جنگيدند. در زمان تجاوز انگليس به عراق نجف اشرف كانون مبارزه عليه اشغال گران شد و آيت الله سيد محمد سعيد حبوبي آيت الله باقر حيدري آيت الله سيد محسن حكيم آيت الله شيخ الشريعه اصفهاني آيت الله سيد مصطفي كاشاني آيت الله سيد ابوالقام كاشاني آيت الله سيدمهدي سيدحيدر علامه سيد علي داماد آيت الله سيد محمد كاظم يزدي آيت الله سيد محمد يزدي (فرزند آيت الله سيد محمد كاظم يزدي ) شيخ جعفر شيخ راضي شيخ عبدالكريم جزايري سيد عبدالرزاق حلو شيخ مهدي خالصي شيخ محمد حسين كاشف الغطا شيخ عبدالحميد كليدار شيخ حسن قطيفي و... به طور هماهنگ وارد ميدان نبرد عليه متجاوزان انگليس شدند و در چندين جبهه در برابر دشمن ايستادند. آيت الله حبوبي در منطقه الشعيبه جبهه اول نبرد با متجاوزان انگليسي را گشود. آيت الله حبوبي شهر به شهر و روستا به روستا مي گشت و مردم را به جهاد ترغيب مي نمود. وي به هر شهر و به هر روستايي كه وارد مي شد مي توانست عده زيادي را به جهاد و مبارزه با اشغال گران وادارد. آيت الله حبوبي در راه جهاد با متجاوزان به قدري مصمم بود كه اموال شخصي خودش را نيز در اين راه صرف كرد و توانست هزاران مومن مسلح را عليه متجاوزان بسيج كند. آيت الله باقر حيدري آيت الله سيد محسن حكيم و... از كساني بودند كه در جبهه « الشعيبه » مشغول جهاد شدند. در منطقه قرنه نيز جبهه اي عليه انگليس گشايش يافت كه آيت الله شيخ الشريعه اصفهاني علامه سيد علي داماد آيت الله سيد مصطفي كاشاني آيت الله سيد مهدي حيدر آيت الله سيد ابوالقاسم كاشاني و... در آن جا رهبري نبرد را برعهده گرفتند. در جبهه عمومي اهواز نيز آيت الله سيد محمد يزدي و شيخ جعفر شيخ راضي حضور يافتند و پيكار مقدسي را عليه متجاوزان آغاز كردند. آيت الله سيد محمد يزدي كه به فرمان پدرش آيت الله سيد محمد كاظم يزدي در جبهه نبرد حضور يافته بود در جريان نبرد توسط مهاجمان انگليسي به شهادت رسيد. به هر حال نجف اشرف از ابتداي تهاجم انگليس به عراق پيوسته در تكاپو و مقابله با متجاوزان بود و در تمام طول دوره تهاجم ساكت نماند. در همين سال ها به دليل شدت گرفتن خشونت و وحشي گري هاي انگليس در نجف اشرف تشكل هاي سري به تدريج پديد آمدند تا با برنامه ريزي اقدامات موثري عليه متجاوزان انجام دهند. مهم ترين و موثرترين تشكلي كه در اين سال ها به منظور بيرون راندن متجاوزان به وجود آمد جمعيت نهضت اسلامي بود. از چهره هاي مهم و شناخته شده جمعيت نهضت اسلامي افراد زير را مي توان نام برد آيت الله سيد محمد علي بحرالعلوم شيخ محمد جواد جزايري ميرزا كاظم خليلي محمدعلي دمشقي محمد حسن شليله شيخ عماد سيد ابراهيم باقر بهبهاني محمد علي شحانه و...
از آن جا كه مجتهداني مثل سيد محمد علي بحرالعلوم محمد جواد جزايري عبدالكريم جزاير و محمدي علي دمشقي در صدر جمعيت نهضت اسلامي قرار داشتند عده زيادي از بزرگان شهر نجف و همچنين مردم عادي شهر به جمعيت مذكور پيوستند و مبارزه با اشغال گران انگليس را در صدر برنامه هاي خود قرار دادند.
تقريبا يك سال بعد از تشكيل جمعيت نهضت اسلامي برخي از اعضاي تندروي اين جمعيت مثل حاج نجم بقال و گروهي از جوانان نهضت كه از انگليس كينه عميقي در دل داشتند و گمان مي كردند زمان براي آغاز قيام مناسب است دست به اقدامي زدند كه از نظر تعدادي از سران و اعضاي جمعيت نهضت اسلامي اندكي زود هنگام بود. حاج نجم بقال پيرمرد شصت ساله اي بود كه گرچه به شغل بقالي و ماست فروشي و خرمافروشي و... اشتغال داشت ولي داراي آگاهي سياسي و مذهبي بود و عميقا با نفوذ انگليس در يك كشور اسلامي مخالفت داشت .
گرچه هنوز بسياري از مردم شهر نجف از تشكيل جمعيت سري نهضت اسلامي خبر نداشتند ولي نوشته اند حاج نجم بقال به دليل اطلاعات ويژه اي كه از منابع دولت عثماني دريافت كرده بود متوجه شده بود كه انگليسي ها متوجه تشكيل چنين جمعيتي شده اند وحتي از طريق عوامل نفوذي خود از تصميمات جمعيت تا حدود زيادي آگاه مي باشند و تصميم دارند جمعيت مذكور را غافلگير نمايند و در يك فرصت مناسب همه را دستگير كنند. به همين دليل حاج نجم بقال و گروهي از جوانان نهضت اسلامي كه با اقدامات پيشگيرانه او موافق بودند شامگاه روز پنجم جمادي الثاني 1336 هـ . ق برابر با 18 مارس 1918 ميلادي جلسه سري تشكيل دادند. در اين جلسه كه حدود صد نفر شركت داشتند پس از گفت وگوهاي فراوان به اين نتيجه رسيدند كه زمان براي آغاز يك قيام عمومي آماده است و پيش از آن كه انگليس دست به اقدامي بزند بايد كار را هر چه سريع تر آغاز كرد. در پايان اين جلسه همه حاضران با يكديگر عهد و پيمان بستند و پس از آن كه به قرآن كريم سوگند ياد نمودند قرار گذاشتند كه بامداد روز 6 جمادي الثاني 1336 هـ . ق به « خان عطيه » كه مركز حكومت انگليس ها بود حمله كنند و با كشتن فرماندار انگليسي شهر نجف (سروان مارشال ) و تصرف مقر انگليسي ها قيام و انقلاب را آغاز كنند . سحرگاه روز 6 جمادي الثاني 1336 هـ . ق (19 مارس 1918 ميلادي ) تعدادي از اعضاي جمعيت نهضت اسلامي به فرماندهي حاج نجم بقال به مقر انگليسي ها كه در بيرون شهر بود حمله كردند و توانستند سروان مارشال (فرماندار انگليسي نجف ) را بكشند و عده اي را زخمي كنند ولي به دليل تجهيزات نوين و فراوان محافظان و مقاومت شديد آن ها موفق به تصرف مقر نشدند و پس از يك درگيري شديد به شهر عقب نشيني كردند. در اين حمله به گروه حاج نجم بقال نيز تلفاتي وارد آمد و فردي به نام حسين گنو كشته شد و سه نفر نيز زخم برداشتند. گروه حاج نجم بقال پس از انتقال زخمي ها به درون شهر از تاريكي سحرگاه استفاده كردند و بدون آن كه كسي آن ها را شناسايي كند به خانه هاي خود رفتند و با طلوع آفتاب به طور معمولي رفتار كردند و هر يك بر سر كار روزانه خود حاضر شدند. حاج نجم بقال نيز به دكان خود رفت و سرگرم شد. در پي اين واقعه سربازان انگليسي ديوانه وار به شهر حمله كردند و با توپ و مسلسل به مردم يورش بردند. مردم شهر پس از آن كه با وضعيت جديد روبرو شدند و به خاك و خون غلتيدن زائران بي پناه را مشاهده كردند هسته هاي مقاومت تشكيل دادند و به دفاع از شهر پرداختند. بدين ترتيب حدود صدها نفر مسلح شدند و به دفاع برخاستند. در همين زمان جمعيت نهضت اسلامي جلسه اضطراري تشكيل داد. در اين جلسه آغاز قيام و هجوم به مقر انگليسي ها زودرس و شتابزده و پيش از موعد ارزيابي شد ولي تصميم بر اين گرديد كه هر چه زودتر قبايل اطراف نجف را از آغاز قيام آگاه سازند و از آن ها كمك بخواهند. مردم شهر نيز ضمن دفاع به حفر خندق مشغول شدند. از سوي ديگر انگليسي ها نيروهاي جديد و تجهيزات فراوان آوردند و تعداد سربازان خود را به چهل و پنج هزار نفر رساندند و اقدام به محاصره كامل شهر كردند. محاصره شهر چنان وحشيانه بود كه حتي آب را بر روي مردم بستند و اجازه ندادند قطره اي آب وارد شهر شود.
محاصره نجف اشرف 46 روز تمام به طول انجاميد . در اين مدت حوادث متعددي در شهر به وجود آمد و مردم گرفتار مصايب هولناكي شدند كه توصيف آن بسيار مشكل است . مردم در اين مدت بي آب و نان شدند و بسياري از مردم در اثر بي آبي و بي ناني از بين رفتند. گرچه در اين روزها مردم پي در پي شاهد مرگ عزيزانشان در اثر گرسنگي و تشنگي بودند ولي هرگز حاضر به تسليم نشدند و همچنان در برابر دشمن وحشي و بي رحم ايستادند. روز بيستم قيام سربازان انگليسي در اثر خيانت برخي از خود فروختگان با وحشي گري و خونخواري تمام توانستند به برخي تپه هاي مشرف به محله هاي شهر دست يابند و مردم را بيش از گذشته تحت فشار قرار دهند.
در طول قيام مردم نجف آيت الله سيد محمد كاظم يزدي تلاش بسيار فراوان و متعددي انجام داد تا مصايب مردم كم تر شود. اين عالم بزرگ بارها به انگليسي ها هشدار داد و از آن ها خواست ناجوانمردي را كنار بگذارند و آب را بر روي مردم نبندند.
انگليسي ها با مشاهده مقاومت سرسختانه مردم نجف علاوه بر آن كه آب را كاملا بر روي مردم بستند و قحطي آب و نان به وجود آوردند حملات هوايي به محله هاي شهر را نيز در برنامه خود قرار دادند. بدين ترتيب هم مردم نجف از زمين و هوا گلوله باران مي شدند و هم اين كه قحطي و بي آبي وحشتناكي عموم مردم شهر را در پرتگاه مرگ و نابودي قرارداد. قيام گران و تعدادي از اعضاي جمعيت نهضت اسلامي با مشاهده وضع بسيار مصيبت بار مردم در صدد برآمدند خود را فداي مردم كنند و داوطلبانه تسليم شوند تا مردم شهر از مصيبت رها شوند و محاصره برچيده گردد زيرا شرط انگليسي ها براي برداشتن محاصره شهر تسليم شدن افرادي بود كه فهرست كرده بودند و پيوسته نام آن ها را منتشر مي نمودند.
مهاجمان انگليس بر خلاف وعده هاي دروغيني كه به مردم و مبارزان داده بودند پس از آن كه تقريبا به همه اعضاي موثر قيام دست يافتند با وحشي گري تمام با آن ها برخورد كردند. ابتدا يازده نفر را در ميدان شهر به دار آويختند و تعدادي را نيز تبعيد كردند و برخي را نيز به طور زنده با طناب به پشت شترها بستند و از نجف تا كوفه روي خاك و سنگ كشاندند. به طوري كه از پيكر اين افراد گوشت و پوست جدا مي شد و به سنگ ها و خارهاي بيابان مي چسبيد. انگليس ها حتي به زنان و كودكان نيز رحم نكردند. آن ها زنان و كودكان را با حلقه هاي آهني كه سرخ شده بود مي سوزاندند تا محل اختفاي افراد مورد نظر را پيدا كنند. اين شكنجه ها در حالي صورت مي گرفت كه دستگير شدگان اعدام شدگان و تبعيد شدگان ذره اي ضعف از خودنشان نمي دادند و با عزت و سرافرازي به استقبال شهادت و مصيبت مي رفتند. به عنوان مثال شيخ محمد جواد جزايري پس از دستگيري نيز سرود مقاومت عزت و حماسه مي خواند و در همان حال كه او را مي بردند شعري سرود كه ترجمه آن چنين است :
سنت هاشمي را سرلوحه برنامه هايمان قرار داديم .
هدفمان صيانت از عزت و كرامت مردم عراق بود.
و ما براي مردم عراق چون دژي محكم و استوار بوديم
ما از اسلام و مسلمانان دفاع كرديم
در برابر لشكر دشمن كه انگليسي ها بودند مقاومت نشان داديم
دلاوران بني يعرب يورش مي برند
تا عقده ها و حقارتهاي كهن را التيام دهند.
مسلسل ها و تفنگ ها بر سر ما باريدند
خانه هايمان ويران و مسطح شد
پاهايمان را در بندهاي آهنين كردند
از پاها و بدنمان خون برزمين جاري است
ولي ما هيچ با كي نداريم و از سنگيني حلقه هاي آهني نمي هراسيم
ميدانيم كه پيروزي با ما است ...
واقعا هم پيروزي نهايي با مبارزان مومن و قيام گران راستين شهر نجف بود زيرا اين قيام زمينه ساز انقلاب بزرگ اسلامي عراق در سال 1298 شمسي (1920 ميلادي ) شد . انقلابي كه استقلال عراق و شكست استعمار را در پي داشت .
اكنون نيز گرچه مردم عراق گرفتار مصايب ناشي از اشغال كشورشان توسط آمريكا و انگليس هستند ولي آنچه مسلم است اينست كه اگر به تحركات و مقاومت هاي خود ادامه دهند قطعا در آينده نزديك شاهد پيروزي بزرگي خواهند شد و آمريكا و انگليس را وادار به فرار خواهند نمود.
علي وزوايي
متجاوزان انگليسي به منظور شكستن مقاومت مردم مسلمان نجف اشرف آب را به روي مردم بستند قحطي مصنوعي به وجود آوردند محلات شهر را پي در پي گلوله باران كردند بر خانه هاي مردم بمب افكندند و در يك كلام شهر را در پرتگاه مرگ و نابودي قرار دادند . شهر نجف 46 روز تمام توسط مهاجمان محاصره شد و در طول اين محاصره افراد بسيار زيادي از شدت تشنگي و گرسنگي از ميان رفتند ولي حاضر نشدند در برابر دشمن تسليم شوند.
مردم مسلمان نجف اشرف از ابتداي تجاوز انگليس به عراق تحت رهبري علما و روحانيان به مبارزه با متجاوزان پرداختند و در جبهه هاي مختلف نبرد شركت كردند. قيام مردم نجف اشرف سبب تحرك و جنبش ساير شهرهاي عراق شد و در نهايت زمينه براي انقلاب و استقلال عراق فراهم گرديد.