نمايشگاهي از سفالينه هاي كلپورگان ـ روستايي در نزديكي سراوان در استان سيستان و بلوچستان ـ از پنجم مردادماه در سازمان ميراث فرهنگي برپا شده كه تا 20 مرداد ادامه دارد.
مطلب حاضر به انگيزه برپايي اين نمايشگاه تقديم خوانندگان گرامي مي گردد.
درآمد
« كلپوره » نام گياهي با مصرف دارويي ويژه منطقه بلوچستان مي باشد و كلپورگان روستايي است در 25 كيلومتري شهرستان سراوان و در 390 كيلومتري جنوب زاهدان .
شغل اكثريت مردم كشاورزي است و محصولات عبارتند از : خرما مركبات و سبزيها. اما تنها مشخصه اي كه كلپورگان را از بقيه مناطق متمايز كرده سفالگري آن است كه شيوه ساخت آن با قدمتي حدود 4 تا 6 هزار سال قبل هنوز دست نخورده باقي مانده و تنها كارگاهي كه هنوز به شيوه بدوي فعال و پا برجا كارش را ادامه مي دهد كارگاه سفال كلپورگان است .
در طول تاريخ هنر سفالگري متعلق به زنان بوده است زيرا مردان به شكار و يا كشاورزي مي پرداختند و بنابر شواهد تاريخي زنان ابداع كنندگان هنر سفالگري بوده اند.آنچه سفالگري كلپورگان را از ساير نقاط متمايز نموده ويژگي هاي منحصر بفرد آن مي باشد كه شامل موارد زير است :
1 ـ تمام امور ظريف توسط زنان انجام مي گيرد و مردان فقط كارهايي مثل آماده كردن گل پختن سفال و... را انجام مي دهند. 2 ـ براي تهيه سفال از چرخ سفالگري انجام نمي شود و تمام سفالينه ها با روشهاي سنتي و بديع و به كمك دست انجام مي شود . 3 ـ در سفالينه ها لعاب به كار نمي رود . 4 ـ طرحها و نقشهاي آن كاملا هندسي است و تداعي نقشهاي باستاني را مي نمايد . 5 ـ طرحهاو نقشهاي آن معمولا شامل يك دايره توخالي يك دايره توپر و يك خط مي باشد كه با هم تركيب يافته اند.
6 ـ ماده تزيين كننده آن رنگي است از سنگ تيتوك كه در آب حل مي شود.
طرز تهيه سفال در كلپورگان
خاك از فاصله 2 تا 3 كيلومتري كارگاه يعني معدن خاك رس مشكوتان تامين مي شود. اين خاك در قديم توسط چهارپايان يا سبدهاي مخصوص (كچو) به كارگاه حمل مي شد اما امروز به وسيله بيل مكانيكي از زمين برداشته مي شود و توسط كمپرسي به كارگاه حمل مي شود.
تهيه گل رس
براي جداسازي ناخالصي از خاك ابتدا آن را سرند كرده و سپس آن را در حوضچه دوطبقه اي مي ريزند و به آن آب اضافه مي كنند (شستشوي خاك ) و سپس خاك را داخل آب به هم مي زنند تا ذرات خاك در آب به صورت معلق درآيد. بعد دوغاب حاصل را از صافي و لوله به حوضچه دوم كه با اولي اختلاف سطح دارد و پايين تر است منتقل مي كنند و براي اينكه ناخالصي ها از حوضچه اول به حوضچه دوم وارد نشوند معمولا داخل لوله مذكور چند توري تعبيه مي كنند تا آخرين ذراتي كه در محلول باقي مانده جدا شوند.
دوغاب را در حوضچه دوم به مدت دو روز نگه مي دارند تا آب آن بخار شود و بعد گل به دست آمده را با مقداري از همان خاك قبلي ورز مي دهند تا آماده كار شود. در اصطلاح محلي مخلوط به دست آمده « هاجك » نام دارد و رنگ اين مخلوط معمولا خاكستري متمايل به سبز روشن است . اما پس از پخت در كوره به رنگ نارنجي درمي آيد. تا اين مراحل از كار به عهده مردان مي باشد اما مراحل ديگر كه نياز به دقت و ظرافت دارد توسط زنان هنرمند كلپورگان با دست صورت مي گيرد. شايد يكي از دلايلي كه زنان همان روش سنتي خود را نسبت به چرخ سفالگري ترجيح مي دهند خاك منطقه باشد كه به راحتي انعطاف پذير است و به علاوه داراي قدرت چسبندگي زيادي است .
تركيبات خاك كلپورگان
مواد تشكيل دهنده عبارتند از :
1 ـ اكسيد سليسم 70 ـ 50 درصد
2 ـ اكسيد آلومينيوم 30 ـ 20 درصد
2 ـ4 درصد ) mgo + cuo (3 ـ اكسيد مس + منيزيم
4 ـ اكسيد پتاسيم و سديم 1 ـ 3 درصد
5 ـ اكسيد تيتانيم آهن دوظرفيتي 1 ـ 2 درصد
6 ـ مواد فرار 5 درصد
اين خاك در ابتدا به رنگ خاكستري متمايل به سبز روشن ديده مي شود. پس از خيس شدن گل آن به رنگ خاكستري مايل به سبز زيتوني درمي آيد.
تكنيكهاي ساخت
تكنيكهاي ساخت سفال اين منطقه همان روشهاي چندهزار سال قبل مي باشد و همين روش ابتدايي و بسيار ساده است كه هنر سفالگري كلپورگان را منحصر بفرد جلوه داده است . در منطقه بيشتر دو روش براي ساخت ظروف به كار مي رود.
) pinch (الف : روش پينچ
براي ساختن سفال با اين شيوه از ديسك گردان و سيني كه به شكل بشقاب است استفاده مي كنند و در اصطلاح محلي به « بونو » مشهور است . به اين صورت كه ابتدا توده اي از گل ورز داده شده را بر روي « بونو » كه جنسش از سفال است و معمولا روي بونو پارچه اي براي نچسبيدن گل قرار داده شده مي گذارند و حفره اي با انگشتان دست در ميان آن ايجاد مي كنند و سپس همراه با چرخش گل بر روي بونو حفره ايجاد شده توسط انگشتان دو دست را به تدريج گشاد مي كنند. با اين عمل ديواره ظرف نازك مي شود. در حين انجام اين عمل از تكه چوبي به طول حداكثر 20 سانتي متر استفاده مي كنند و ديواره ظرف را به جهت هاي مختلف كه مناسب كار است هدايت مي كنند. با اين شيوه ديواره هاي ظرف در همه قسمتهاي آن يكسان مي شود. در اصطلاح محلي به اين تكه چوب (گل موش ) مي گويند.
ب ) روش لوله اي يا فتيله اي (كويل )
در اين روش ابتدا پارچه اي را روي بونو پهن كرده كف ظرف مورد نظر را از گل و روي پارچه قرار مي دهند و براي ساختن فرم ظرف گل را به صورت لوله هاي موردنظر درست كرده پس از اين مرحله ظرف ها را در معرض آفتاب قرار مي دهند تا كاملا خشك شوند. اين كار شايد چندين روز طول بكشد. پس از خشك شدن سفال آن را با سنگ مخصوصي (سائنوك ) مالش و سطح خارجي آن را صيقل مي دهند و بااين عمل سطح سفال خام براي نقاشي آماده مي شود.
تزيين سفالينه ها
براي تزيين و نقاشي از سنگ « تيتوك » استفاده مي كنند. اين سنگ در منطقه تپه آچار در كهوران بخش زابلي يافت مي شود و رنگ آن معمولا قهوه اي يا سياه است . اين سنگ نوعي سنگ منگنز است و رنگي كه از آن به دست مي آيد قهوه اي است . روش كار به اين صورت است كه سنگ تيتوك را روي تخته سنگ بزرگي كه وسط آن كمي گود است (وانك ) مي سايند و به صورت دوغاب درمي آورند.
تركيبات سنگ تيتوك
تركيبات شيميايي اين رنگ عبارتند از :
اكسيد منگنز سيلس اكسيدآهن سه ظرفيتي
تركيب داراي 36 الي 39 درصد كوارتز 35 الي 36 درصد اكسيد آهن و اكسيدهاي ديگر و همچنين مقداري ناخالصي هاي ديگر كه محتواي بسيار زياد آن باعث سياه رنگ شدن به هنگام پخت مي شود.
شيوه نقاشي
ابتدا يك قطعه كوچك از سنگ تيتوك را روي يك قطعه بزرگتر كه مقداري آب بر روي آن ريخته شده مي سايند و با عمل سايش ذرات حاصل از آن به خوبي در آب حل مي شود سپس به وسيله ي يك تكه چوب كوچك به اندازه چوب كبريت كه معمولا از جنس چوب درخت خرماست نقاشي ها روي سفال انجام مي شود.
نقش ها و طرح ها
لازم به ذكر است كه تمام توليدات سفالي پس از ساخت ده روز در معرض تابش آفتاب قرار مي گيرد تا كاملا خشك شود. قبل از اينكه به كوره برود به وسيله رنگ تيتوك رنگ آميزي مي شود تا ظرف همراه با رنگ در يك زمان پخته شود.
چت محيلوك و گل نام برخي از نقشهاي محلي است .
اين نقشها اغلب از طرحهايي با ريشه هاي طبيعي تشكيل شده و بيسار ساده و تا حدي انتزاعي نقاشي شده اند. اين نقشها نقطه نقطه و سنتي مي باشند.
اكثر طرحها از 4 نوع نقش تشكيل شده اند .
1 ـ يك دايره توخالي
2 ـ يك دايره توپر
3 ـ يك خط ميله اي

4 ـ يك نيم دايره
نقشهاي گل زنجيره موج درخت خرما و... نه به صورت مكتوب در جايي نقش بسته اند كه سفالگران از روي آنها نقاشي كنند و نه از نقشهاي ساير سفالها و يا ديگر صنايع دستي محلي اقتباس شده اند بلكه تمامي طرحها ناشي تخيل زنان و دختران محلي است كه سينه به سينه به ايشان منتقل شده است .
شيوه پخت
پخت سفالينه ها به صورت سنتي انجام مي شود. در گذشته پخت با هيزم انجام مي شد. هنوز يك خانواده در كلپورگان به همين صورت عمل مي كند. اما در كارگاه سازمان صنايع دستي دو كوره به صورت حفره اي بزرگ در دل ديوار ساخته شده و سوخت آن نفت است . در هر كوره ششصد سفالينه پخته مي شود و بين 18 تا 22 ساعت در حرارت 950 درجه در كوره مي ماند و 48 ساعت طول مي كشد تا كورده سرد شود .
روش پخت سنتي با هيزم تا حدود 25 سال قبل در منطقه رواج داشت اما از سال 1354 با ساخت كوره جديد عمل پخت در كوره نفت سوز آغاز شد. ديوار كوره از آجر ملات آن از مخلوط خاك سفالگري و خاك رس معمولي است .
انواع توليدات
1 ـ چليم (قليان ) : از سه قسمت تشكيل مي شود 1 ـ ته چليم 2 ـ بدنه چليم 3 ـ سر چليم .
ته چليم : ظرفي گرد و صاف با لبه اي در حدود 2 الي 3 سانتيمتر مي باشد.
بدنه چليم : قسمت اصلي آن كه آب درون آن قرار مي گيرد كه سوراخي جهت قرار گرفتن ني چليم در آن تعبيه مي شود.
سر چليم : قسمتي كه درون آن تنباكو و زغال را قرار مي دهند و بوسيله ني بلندي به چليم وصل مي شود.
2 ـ خميردان : اين وسيله براي تهيه خمير جهت پخت نان ساخته مي شود.
3 ـ آفتابه : براي وضو و طهارت ساخته مي شود . شكل آن شبيه پارچ است و تنها فرق آن علاوه بر دسته لوله آن مي باشد كه آب از آن خارج مي شود.
4 ـ سوچكي (اسپند دودكن ) : ظرفي براي دود كردن اسپند .
5 ـ قندان
6 ـ زيرسيگاري .
7 ـ انواع بشقاب بزرگ و كوچك .
8 ـ ليوان
9 ـ قلك .
اهميت سفال كلپورگان
شايد از نظر اقتصادي و تامين معاش توليد سفال سنتي كلپورگان در عصر جديد مقرون به صرفه نباشد و شايد بهتر باشد نيروي كار اين بخش را در جاهايي به كار گيريم كه از نظر بهره وري و بازدهي نيروي انساني مناسب تر است اما رها كردن اين هنر غني به معناي تخريب تمدني 6 هزار ساله است . آنچه كه به اين هنر اهميت ويژه يي بخشيده عدم تغيير روشهاي ساخت آن در طي يك دوره اي طولاني مي باشد كه مطالعه ي جدي باستانشنسان و مورخان را مي طلبد و مي تواند تمدنهاي اطراف و آداب و سنتها و آيين ها و نوع مراودات و تجارت با همسايگان را در سيماي سفال كلپورگان مشاهده كرد. به نظر مي رسد از نظر اقتصادي بايد به ابعاد توريستي آن بيشتر توجه شود و در حفظ و پاسداري از شيوه هاي توليد آن بيشتر كوشيد.
اگرچه نمي توان سهم اين كارگاه را در اشتغال اهالي كلپورگان ناديده گرفت اما با توجه به حقوق و دستمزد پايين از نظر اقتصادي نمي توان براي آن جايگاه مهمي قائل شد. آمار نشان مي دهد فروش سفال در سراوان نسبت به بقيه صنايع دستي بومي در جايگاه پايين تري قرار دارد. چنانچه سفال كلپورگان در بازارهاي جهاني و داخلي به صورت اصولي بازاريابي شود شايد بتوان به صورت يك منبع درآمد ارزي و اشتغالزا براي اهالي بومي منطقه روي آن حساب كرد.
اين هنر مي تواند از چند جهت نسبت به ساير توليدات مهمتر جلوه مي كند :
1 ـ حفظ و پاسداري ميراث چندين هزار ساله ي اين مرز و بوم .
2 ـ معرفي اصولي براي استقبال كشورهاي خارجي از اين نوع سفال .
3 ـ عدم نياز به سرمايه گذاري فراوان .
4 ـ عدم تخصيص هزينه براي تربيت نيروي كار .
5 ـ اشتغالزايي بسيار زياد از نظر فعاليتهاي توليدي و نيز از نظر خدمات سياحتي با توجه به امكانات محدود.
6 ـ عدم قابليت رقابت ديگر كشورها; زيرا هنري است منحصر بفرد و تنها در اين منطقه رواج دارد.
با توجه به اين خصوصيات مي توان نسبت به سياستهاي اتخاذ شده براي سفال كلپورگان تجديدنظر كرد و با توجه بيشتر به ابعاد فرهنگي سنتي و توريستي و خدمات سياحتي و درآمدزايي و نيز بعد تاريخي مي توان بيشترين سرمايه گذاري را در زمينه سياحتي كردن منطقه انجام داد تا براي سفال كلپورگان در اقتصاد منطقه همچنين در هنرهاي سنتي و قديمي در ايران و جهان جايگاهي مناسب پيدا كرد و اين ميسر نخواهد شد مگر با توجه بيشتر نهادها و سازمانهاي دولتي براي غني كردن و حفظ و شناسايي آن از طريق نمايشگاه هاي داخلي و بين المللي . همچنين لازم به ذكر است كه توليد سفال در اين منطقه مربوط به فصول خاصي از سال مي باشد كه اين روش مي تواند از معايب توليد براي اشتغال به شمار آيد.
پيشنهادات
براي شناسايي و معرفي سفال كلپورگان و براي ارتقا درآمدزايي آن و همچنين كاهش بيكاري منطقه و حفظ و پاسداشت اين صنعت و هنر شاسته است نسبت به پيشنهادهاي زير كوشاتر عمل كنيم :
1 ـ تلاش براي جلب توجه زنان و دختران روستا به عنوان يك حرفه و منبع درآمد.
2 ـ انتشار كاتالوگ و بولتن مخصوص براي جلب سياحان .
3 ـ ارتقا بخش خدمات براي سياحان .
4 ـ تلاش براي توريستي كردن منطقه .
5 ـ معرفي كامل هنر به جهانيان از طريق سايت اينترنت .
6 ـ جلب نظر محافل جهاني براي حمايت و تبليغ در مورد آن
7 ـ فراهم آوردن شرايط براي كساني كه خواستار استفاده از خاك كلپورگان در سفالگري با اين سبك هستند.
8 ـ ايجاد نمايشگاه هاي داخلي و خارجي براي معرفي شيوه هاي خاص توليد سفال در سراوان .
9 ـ آموزش روشهاي ساخت سفال كلپورگان .
10 ـ حمايت از توليدكنندگان براي فروش محصولاتشان .
11 ـ بازاريابي براي سفال كلپورگان .
12 ـ ايجاد فروشگاه هاي عرضه ي سفال كلپورگان و گسترش عرضه در داخل و خارج .
13 ـ جذب هنرمندان نقاش و مجسمه ساز و ديگر هنرمندان براي تجربه شيوه هاي توليد سفال در كلپورگان
تحقيق و پژوهش از : مريم ريگي