منابع خبري تركيه و جمهوري آذربايجان از وخامت حال
حيدر علي اف رئيس جمهور اين كشور خبر مي دهند. بعضي از
منابع خبري به سختي به زنده ماندن وي اعتقاد دارند و بجز
معدودي مقامات سياسي جمهوري آذربايجان هيچ كس اميد به
بازگشت سلامتي اين رئيس جمهور 80 ساله كه كهنسال ترين
رئيس حكومت در جمهوريهاي شوروي سابق محسوب
مي شود , ندارد.
علي اف از 18 تيرماه گذشته در بيمارستان گلخانه آنكارا در
تركيه يعني همان بيمارستاني كه روز اول شهريور 1379
ابوالفضل ايلچي بيك رئيس جمهور سابق آذربايجان در سن 62
سالگي بر اثر بيماري سرطان در آن مكان درگذشت بستري بوده و
حال وي وخيم گزارش شده است .
روزنامه غيردولتي « آزادليق » در گزارشي به نقل از منابع
مطلع در آنكارا نوشت : روز پنجشنبه گذشته خبر درگذشت حيدر
علي اف دريافت شد. اين روزنامه افزود : طبق گزارش ديگري ,
پزشكان به مدت 12 ساعت براي بازگرداندن علي اف از حالت
بيهوشي به تلاش بي نتيجه اي دست زدند.
آزادليق همچنين مدعي شد , حتي خبرگزاريهاي آمريكايي
دستور تهيه متن تسليت را دريافت كرده اند. اين در حالي است
كه سفير جمهوري آذربايجان در آنكارا ضمن تكذيب گزارشهاي
شبكه « استار » تركيه مبني بر وخامت بيماري علي اف , از بهبود
وضع رئيس جمهوري آذربايجان خبر داد و در عين حال گفت
وي چند روز ديگر در بيمارستان خواهد ماند.
مع الوصف چنين به نظر مي رسد كه پزشكان نيز اميد زيادي
به بازگرداندن سلامت حيدر علي اف ندارند.
علي اف كيست
حيدر علي رضا اوغلي علي اف معروف به حيدر علي اف در
20 ارديبهشت سال 1302 در شهر نخجوان به دنيا آمد . پدرش
عليرضا از مهاجران ايراني بود كه در جستجوي كار به آذربايجان
شوروي رفته بود. علي اف تحصيلات دانشگاهي خود را در رشته
تاريخ در دانشگاه دولتي باكو به پايان رساند و از سنين نوجواني
در خدمت دستگاههاي اطلاعاتي اتحاد جماهير شوروي قرار
گرفت .
او در خلال جنگ دوم جهاني هنگامي كه 20 سال بيشتر
نداشت , به عنوان مامور سازمان اطلاعاتي شوروي با پوشش
ديپلماتيك وارد تهران شد و در ارتباط با سران حزب توده و
فرقه دمكرات آذربايجان و كردستان قرار گرفت . در آن زمان
نيروهاي روس در صفحات شمالي ايران مستقر بودند و احزاب
شورشي دمكرات در آذربايجان و كردستان با حمايت حزب توده
كه پس از سقوط رضاخان جان تازه اي گرفته بود , خود را براي
تاسيس جمهوريهاي خودمختار در اين دو استان آماده
مي ساختند. علي اف مستقيما با تشكيلات سياسي « پيشه وري »
سركرده كمونيستهاي آذربايجان در ارتباط بود . در 1324
علي اف همزمان با اعلام تشكيل جمهوري هاي خودمختار مهاباد
و تبريز , پاداش خود را از حزب كمونيست شوروي دريافت كرد
و به عضويت اين حزب پذيرفته شد. از اين تاريخ علي اف نردبان
ترقي شغلي را به سرعت طي كرد . در سال 1346 وي به دبيركلي
حزب كمونيست آذربايجان انتخاب شد و با مرگ برژنف در پائيز
سال 1361 به عضويت دفتر سياسي حزب كمونيست شوروي
(پوليت بورو) درآمد و سپس معاون نخست وزير شد. در اين
سالها محافل سياسي غرب از حيدر علي اف بعنوان نخست وزير
آينده شوروي ياد مي كردند. او در اين سمت بعنوان يكي از
طراحان اصلي استراتژي منطقه اي شوروي در خاورميانه با
فعاليتهاي حزب توده در ايران مرتبط بود. ولي كشف شبكه
جاسوسي اين حزب در سال 1362 بزرگترين ضربه را بر حيثيت
سياسي علي اف وارد ساخت .
با به قدرت رسيدن گورباچف در اسفند سال 1363 علي اف
قرباني تصفيه هاي او شد و از كميته مركزي حزب و سپس در
1366 از دفتر سياسي حزب اخراج گرديد . علي اف پس از آن به
توطئه عليه گورباچف ادامه داد و در ناامن ساختن اوضاع قره باغ
ايفاي نقش نمود. او در حوادث كشتار باكو در زمستان سال
1368 توانست خود را حامي مسلمانان آذربايجان وانمود كند .
اين امر موجب شد بعضي نشريات آذربايجان به افشا چهره وي
بپردازند.
حيدر علي اف در پي بركناري گورباچف از قدرت به رياست
منطقه خودمختار نخجوان و در مهرماه 1372 در پي بركناري
ايلچي بيك به رياست جمهوري آذربايجان برگزيده شد. علي اف
طرفدار سيستم سكولار در آذربايجان است . قانون اساسي جديد
جمهوري آذربايجان نيز كه در سال 1374 به تصويب رسيد ,
رسما دين را از سياست جدا كرده است .
علي اف در سال 1377 نيز در انتخاباتي كه ظاهرا با تقلبات
فراواني همراه بود براي يك دوره 5 ساله جديد كه تا سال جاري
ادامه يافته است مقام رياست جمهوري آذربايجان را براي خود
حفظ كرد.
گروه ناظران سازمان امنيت و همكاري اروپا اعلام كردند كه
انتخابات رياست جمهوري آذربايجان با تقلبات فراوان همراه
بوده و استانداردهاي مورد قبول جامعه بين المللي در آن رعايت
نشده است . در پايان اين انتخابات كه براساس گزارشهاي
غيررسمي نزديك به نيمي از واجدين شرائط راي دادن در آن
شركت نكرده بودند , اعلام شد كه حيدر علي اف رئيس جمهوري
فعلي آذربايجان با بيش از 77 درصد آرا مردم براي بار دوم به
رياست جمهوري آذربايجان برگزيده شده است .
از مجموع 180 ناظر سازمان ملل 150 نفر آنها بر موارد
متعدد و فراوان تقلب در انتخابات اشاره كردند. احزاب سياسي
آذربايجان و حتي رقيب اصلي حيدر علي اف يعني « اعتبار
محمداف » بر مخدوش بودن انتخابات اخير تاكيد كرده و
نارضائي خود را نسبت به آن ابراز داشتند با اين همه ستاد
انتخاباتي حيدر علي اف , وي را رئيس جمهوري قانوني
آذربايجان براي 5 سال ديگر قلمداد كرد و علي اف نيز بي اعتنا به
نارضائي داخلي دور جديد حاكميت خود را آغاز
كرد.
علي اف طي سالهاي حاكميت خود بر آذربايجان روابط
گرمي با آمريكا و رژيم صهيونيستي برقرار كرد و دست شركتها و
كمپانيهاي نفتي آمريكا را براي غارت ثروتهاي زيرزميني
آذربايجان باز گذاشت . او مع الوصف نتوانست از اين دوستي ها
در جهت تحت فشار قرار دادن ارامنه براي ترك قره باغ استفاده
كند. در نتيجه قره باغ , كه جزئي از خاك آذربايجان و در داخل
اين كشور قرار دارد به اشغال ارمنستان درآمد. علي اف به موازات
گرمي روابطش با اسرائيل و آمريكا , كم و بيش از جمهوري
اسلامي ايران نيز فاصله
گرفت .
جايگزين علي اف كيست
همزمان با انتشار خبرهاي ضد و نقيض درباره وخامت حال
علي اف مساله آينده حكومت باكو نيز در كانون توجه محافل و
رسانه هاي اين كشور قرار دارد.
روزنامه روسي زبان « زركالو » در اين خصوص ديدگاه
« زرتشت علي زاده » را به عنوان يك كارشناس سياسي درج كرد و
نوشت : دوره حكومت حيدر علي اف وارد مرحله افول شده
است .
وي احتمال انتقال قدرت به الهام علي اف پسر رئيس
جمهوري آذربايجان را بعيد دانست و تصريح كرد كه با مرگ
استالين , ابهت اطرافيان وي نيز شكست و هيچ كسي از
هوادارانش نتوانست قدرت را حفظ كند.
زركالو افزود : به نظر اين كارشناس , نامزدي علي اف براي
شركت در انتخابات رياست جمهوري حذف و برنامه انتخابات
در اين كشور از سر گرفته خواهد شد.
به پيش بيني وي , « اياز مطلب اف » رئيس جمهوري اسبق و
« رسول قلي اف » رئيس اسبق پارلمان اين كشور نيز جزو
نامزدهاي رياست جمهوري ثبت نام خواهند كرد و در آن
صورت , صف آرايي نيروهاي سياسي در كشور بكلي تغيير خواهد
كرد.
به نوشته زركالو , علي زاده رهبران احزاب مخالف غربگرا را
رقيبان جدي براي حزب حاكم كشور ندانسته و تنها از « الياس
اسماعيل اف » رهبر حزب « عدالت » به عنوان نامزد شايسته براي
شركت در انتخابات رياست جمهوري نام برده است .
به اعتقاد اين كارشناس سياسي , جمعي از اطرافيان علي اف
مي توانند با حمايت از رسول قلي اف و يا الياس اسماعيل اف ,
موقعيت خود را در حكومت آينده جمهوري آذربايجان حفظ و
سرمايه هاي خود را براي اقتصاد كشورشان صرف كنند.
در هر حال مساله جايگزين علي اف , موضوع اصلي بررسي
و پيش بيني هاي تحليلگران و محافل رسانه اي در خارج و داخل
اين كشور بوده و هست .
اين موضوع در دو سال اخير در محافل سياسي و رسانه اي
جمهوري آذربايجان همواره مطرح بوده , ولي در آستانه
انتخابات رياست جمهوري اين كشور و شدت بيماري علي اف
بيش از پيش مورد توجه قرار گرفته است .
از آنجايي كه بطور معمول , تغيير و تحولات در جوامعي كه
ثبات و امنيت آن بر قدرت فردي تكيه دارد , سريع و عواقب آن
غيرقابل پيش بيني است , در حال حاضر خلا قدرت پس از
« علي اف » در ميان جامعه جمهوري تازه استقلال يافته در كانون
توجه برخي كشورهاي منطقه اي و فرامنطقه اي قرار دارد.
به نظر گروهي از كارشناسان سياسي , « حيدر علي اف » به
عنوان سياستمدار كهنه كار , مدتها قبل طرح انتقال مسالمت آميز
قدرت در اين كشور را برنامه ريزي كرده و برخي شخصيت هاي
حزبي ملي گرا و تندرو وابسته كه در صدد بدست گرفتن قدرت
هستند , سعي دارند با استفاده از نارضايتي مردم و ايجاد ناآرامي
در كشور خود را به قدرت برسانند.
تعداد زيادي از تحليلگران و كارشناسان سياسي , انتقال
قدرت از « حيدر علي اف » به فرزندش « الهام علي اف » را
پيش بيني مي كنند. حتي آنها معتقدند كه علي اف در ابتدا پست
نخست وزيري جمهوري آذربايجان را كه طبق قانون جديد اين
كشور اختيارات آن بطور قابل توجهي افزايش يافته است , به
پسرش خواهد سپرد.
در شرايط جاري در روند سياسي و تبليغات دولتي نيز آثار
آماده سازي افكار عمومي براي حمايت از نامزدي الهام علي اف
در انتخابات رياست جمهوري در صورت قادر نبودن پدرش
مشاهده مي شود. از طرفي با توجه به اين كه « الهام علي اف » مانند
پدرش از تجربه حكومت كردن و شخصيت كاريزمايي لازم
برخوردار نيست , به تنهايي نمي تواند قدرت را حفظ كند و به
اين خاطر تعداد ديگري از صاحبنظران بر اين عقيده اند كه حيدر
علي اف ممكن است قدرت را به شخص ديگري كه قادر به تامين
ثبات در كشور و حفظ امنيت بستگان وي باشد , منتقل
كند.
طرفداران اين نظر اضافه مي كنند كه ممكن است در حكومت
آينده باكو « الهام علي اف » مرد اول نباشد و شخص ديگري از
وزيران كابينه فعلي زير چتر حمايتي وي حكومت را اداره كند , به
طوري كه در صورت تامين منافع آمريكا توسط اين حكومت ,
غرب نيز آن را برسميت بشناسد.
به اعتقاد آنها غرب , براي تامين منافع خود در جمهوري
آذربايجان برنامه هاي زيربنايي اجرا كرده است . به همين دليل در
حال حاضر تنها مساله مهم براي آمريكا , تداوم اين سياست
توسط حكومت جديد است . افراد ديگري مانند « پل گوبل »
آمريكايي كه به عنوان كارشناس سياسي حوزه قفقاز معرفي
مي شود , الهام علي اف را براي حكومت كردن ناتوان
مي دانند.
آمريكا همچنين در راستاي سياست دوگانه , براي تامين
منافع خود در اين جمهوري , علاوه بر حكومت فعلي با چهار
حزب مخالف دولت كه گرايش غربي دارند نيز ارتباط داشته و
ساده لوحان اين احزاب يعني مساوات , جبهه خلق , استقلال
ملي و دموكرات به كمك واشنگتن براي به دست گرفتن قدرت در
جمهوري آذربايجان اميد بسته اند. به نظر برخي آگاهان , ميان
رهبران چهار حزب يادشده , « رسول قلي اف » رئيس حزب
دموكرات براي به دست گرفتن قدرت در جمهوري آذربايجان از
توان و شانس بيشتري برخوردار است . وي كه يك تكنوكرات و
اقتصاددان است در سال 1375 به دليل اختلاف با حكومت از
سمت رياست مجلس ملي استعفا كرده و عازم آمريكا
شد.
حكومت باكو براي قلي اف پرونده كيفري تشكيل داد ,
بطوري كه اين امر يكي از موانع شركت وي در انتخابات رياست
جمهوري به حساب مي آيد.
گفته مي شود رئيس حزب دموكرات با اين تصور كه آمريكا
ميان وي و اعضاي حكومت فعلي , ممكن است آنها و ادامه
حاكميت را ترجيح دهد , در صدد جلب حمايت كشورهاي
اروپايي برآمده است .
جمهوري آذربايجان يكي از كشورهاي عضو شوراي
اروپاست و دولت باكو بر اجراي مقررات سياسي , قضايي و
انتخاباتي اين شورا متعهد است . به اين دليل دخالت نهادهاي
شوراي اروپا در برداشتن منع قضايي « رسول قلي اف » براي
شركت در انتخابات رياست جمهوري بي تاثير
نيست .
رهبران احزاب ديگر مانند « عيسي قنبر » از حزب مساوات ,
« علي كريملي » از حزب جبهه خلق و « اعتبار محمداف » از حزب
استقلال ملي كه خود را براي نامزدي تصدي پست رياست
جمهوري آماده مي كنند , قادر به رقابت با رسول قلي اف نيستند.
رهبران سه حزب يادشده تاكنون براي جلب توجه غرب , از
شعارهاي ضدروسي و ايراني استفاده كرده و مي كنند و به اين
دليل برخي آگاهان معتقدند كه آنها از تشخيص منافع جمهوري
آذربايجان عاجز و امكان به قدرت رسيدنشان منتفي
است .
در اين ميان از « اياز مطلب اف » رئيس جمهور اسبق
جمهوري آذربايجان نيز ياد مي شود. وي نيز از جمله
تكنوكرات ها و سياستمداران ميانه رو به حساب مي آيد , ولي
براي او نيز مانند رسول قلي اف پرونده سوپيشينه تشكيل شده
كه مانع از شركتش در انتخابات رياست جمهوري آذربايجان
مي شود. بطور كلي در بررسي اين موضوع نكات زير قابل تامل
است :
1 ـ واقعيت اين است كه آمريكا تلاش مي كند , نقش
تعيين كننده اي در حكومت كشورهاي حوزه قفقاز از جمله
جمهوري آذربايجان ايفا كند و البته نقش روسيه نيز از نظر توان
تاثيرگذاري در تحولات داخلي اين كشور بسيار است . بطوري كه
بيش از دو ميليون از 8 ميليون جمعيت اين كشور در روسيه
اشتغال به كار دارند.
از سوي ديگر , اگرچه در اوايل استقلال جمهوري آذربايجان
مردم اين كشور تحت تاثير احساسات ملي و ذهنيت منفي
باقيمانده از دوران ديكتاتوري كمونيستي نسبت به روسيه بدبين
بودند , ولي با گذشت بيش از يك دهه از استقلال و گرايش به
سوي آمريكا , دريافتند كه نه تنها مشكل اصلي آنها يعني مناقشه
قره باغ حل نشد , بلكه پيچيده تر هم گرديد.
در اين شرايط نوعي ياس و نوميدي در جامعه و دولتمردان
باكو نسبت به جدي بودن غرب , به خصوص آمريكا براي اجابت
خواستهايشان مشاهده مي شود و به اين خاطر رويكردي دوباره
به سوي روسيه نيز در حال احياست .
2 ـ اگر اعضاي حكومت فعلي باكو پس از حيدر علي اف قادر
به كنترل اوضاع در كشور نباشند , بحرانهاي احتمالي نه تنها آنان
را بلكه شخصيت هاي حزبي , مانند رهبران غربگراي احزاب
مساوات , استقلال ملي و جبهه خلق را نيز كه در شكست هاي
سياسي , اقتصادي و اشغال سرزمين هاي اين كشور بيش از
سايرين سهيم هستند , از صحنه سياسي حذف خواهد
كرد.
3 ـ رهبران احزاب غربگراي مساوات , استقلال ملي و جبهه
خلق بدون مشاركت احزاب و شخصيت هاي سياسي ديگر قادر
به حكومت كردن در جمهوري آذربايجان نبوده و اتكاي صرف
آنها به حمايت آمريكا نيز كافي نخواهد بود. زيرا هشياري و
آگاهي جامعه اين كشور ظرف 10 سال اخير ارتقا يافته است .
4 ـ جايگزين حكومت علي اف در درجه اول بايستي قادر به
حفظ ثبات و امنيت داخلي باشد و در درجه بعدي بتواند با
كشورهاي ذينفوذ مانند آمريكا , روسيه , ايران و تركيه روابط
متعادلي برقرار سازد.
از اين روي نظر غالب در حال حاضر اين است كه تشكيلات
حكومتي « حيدر علي اف » رئيس جمهوري آذربايجان بعد از وي
بيش از ساير احزاب سياسي قادر به اداره حكومت خواهد بود ,
بطوري كه افراد آن در دوران بيماري علي اف بخوبي اين امر را
تمرين كرده اند.
با اين همه , فعلا بايد گوش به زنگ آخرين اخبار از
بيمارستان گلخانه آنكارا ماند.
علي اف در 1372 در پي بركناري » ايلچي بيك » به
رياست جمهوري آذربايجان انتخاب شد و اين سمت
را در سال 1377 در انتخاباتي پر تقلب تا مهر ماه سال
جاري براي خود حفظ كرد
علي اف در سالهاي حكومت خود روابط گرمي با
اسرائيل و آمريكا برقرار كرد ولي نتوانست از اين
روابط در جهت بيرون راندن ارامنه از قره باغ و
اعاده يكپارچگي و تماميت ارضي كشورش استفاده
كند
آمريكائيها براي تامين منافع خود در جمهوري
آذربايجان يك رشته برنامه ريزيهاي زيربنائي را در
نظر دارند و به روابط خود با اين جمهوري تنها از
دريچه اين منافع مي نگرند
هنوز مشخص نيست كه در حكومت آتي
آذربايجان « الهام علي اف » پسر حيدر علي اف فرد
اول خواهد بود يا خير , زيرا سياستمداران ديگري
براي احراز رياست كشور در صحنه سياسي
آذربايجان مطرح هستند
