نهضت خدمت رساني به مردم در آئينه كلام معصومين (ع )
تهيه و تنظيم : احمد محسن زاده
قسمت اول
پيشگفتار
و قال (ع ) و قد سئل اي الناس احب اليكم قال : انفع
الناس للناس
قيل فاي الاعمال افضل قال : ادخالك السرور
علي المومن
قيل و ما سرور المومن قال : اشباع جوعته و
تنفيس كربته و قضا دينه و من مشي مع اخيه في حاجه كان
كصيام شهر واعتكاف و من مشي مع مظلوم يعينه ثبت الله
قدميه يوم تزل الاقدام 1.
از حضرت علي (ع ) پرسيده شد : چه كسي نزد شما
محبوب تر است فرمودند : سودمندترين مردم براي ديگران .
پرسيده شد : كدام يك از اعمال بهتر است فرمودند : خوشحال
كردن مومن . پرسيده شد : خوشحال كردن مومن چگونه بايد
باشد فرمودند : سيراب كردن او و رفع حاجتش و اداي
قرض هايش
هركس در جهت رفع حاجت برادر مومنش قدمي
بردارد
گويا يك ماه روزه گرفته و معتكف بوده است و هركس
در جهت ياري مظلومي قدم بردارد
خداوند قدمهايش را در ـ
روزي كه قدم ها لرزانندـ استوار مي گرداند.
چنان كه مشهور است آموزه هاي ديني از چهار راه
« كتاب »
« سنت »
« اجماع » و « عقل » به ما مي رسد كه دو راه
اول يعني كتاب و سنت از بقيه مهم تر و
مشهورترند.
معصومين هدي (ع ) با عنايت به اين مساله و با در نظر
گرفتن وظايف مهم ائمه
همچون ولايت تشريعي و ولايت
تكويني و نيز هدايت به امر
در جاي جاي تاريخ زندگي خود
چونان خورشيدي فروزان به بيان وظايف شيعيان و پيروان
خود پرداخته اند و آنان را به راه مستقيم رهنمون ساخته اند
و
اصولا دين اسلام به عنوان دين خاتم و خاتم دين ها بايد اين
چنين باشد كه تمامي زواياي زندگي بشري را روشن كرده باشد
و وظايف انسان خاكي را از نيازهاي زمان بعثت پيامبرگرامي
اسلام
محمدمصطفي (ص ) (عصر جاهلي ) تا نيازهاي بشر
آخرالزمان
همه و همه را مشخص نمايد2. به گونه اي كه اين
دين شريف با دقت تمام در زمينه هر دو بعد زندگي
يعني
« زندگي و وظايف فردي » و « وظايف اجتماعي » نظرات خود را
اعلام كرده است و همچون برخي اديان تحريف شده تنها به
ذكر يك بعد از دو بعد مذكور نپرداخته است .
يكي از مسائلي كه دين مبين اسلام به آن بسيار حساسيت
نشان داده است
مساله وظايف مردم در قبال يكديگر و رعايت
حال هم
و بلكه سبقت در خدمت به همديگر است .
اين مساله آنچنان مورد توجه ائمه معصومين (ع ) بوده
است كه خدمت به مردم را چون صدقه دانسته اند و روايات
متعددي با عبارت « بهترين شما كسي است كه ... » در فضيلت
خدمت به مردم ـ با تعابير مختلف ـ آمده است
و حتي در لسان
روايات كسي كه اهتمام به امور مسلمين نداشته باشد
« نامسلمان » ناميده شده است :
قال رسول الله (ص ) : من اصبح لايهتم بامر المسلمين فليس
من المسلمين و من شهد رجلا ينادي يا للمسلمين فلم يجب
فليس من المسلمين 3.
ويا در روايتي ديگر ثواب خوشحال كردن مسلمانان
مساوي با خوشحال كردن پيامبر گرامي اسلام (ص ) و آن نيز
مساوي با خوشحال كردن خداوند عزوجل شمرده شده است :
عن ابي عبدالله (ع ) : من ادخل السرور علي مومن فقد
ادخله علي رسول الله و من ادخل علي رسول الله (ص ) فقد
وصل ذلك الي الله عزوجل و كذلك من ادخل عليه كربا4
و بدون ترديد كسي كه خداوند را خوشحال كرده باشد
پاداشي جز بهشت ندارد چونان كه روايت زير
بهشت را براي
خدمتكار مسلمانان تضمين مي كند :
عن اميرالمومنين (ع ) : ما قضي مسلم لمسلم حاجه الا ناداه
الله علي ثوابك ولا ارضي لك بدون لجنه 5.
ائمه معصومين (ع ) علاوه بر اقوال متعدد در اين زمينه
در
جنبه هاي فعلي نيز
عملا اين مساله را براي پيروانشان بيان
كرده اند و مولاي متقيان
علي بن ابي طالب (ع ) علاوه بر اين كه
خود با قبول مسئوليت سنگين خدمت به مردم
شبانه روز
مجري سرسخت عدالت و خدمت بودند
واليان خود در
سرتاسر حكومت علوي را نيز از افرادي مومن
كاردان
متقي و
عاشق پيشگان خدمت انتخاب كرده بودند و همواره توصيه
مي كردند كه در خدمت به افراد مستضعف بكوشيد و در اجراي
عدالت احدي را بر ديگري ترجيح ندهيد و زندگي آن حضرت
و آثاري كه از حضرتش به جاي مانده است گواه اين مطلب
است 6. در طول حكومت بارها شاهد حساسيت او به نحوه
حكومت واليانش در اقصي نقاط حكومتش هستيم و به عنوان
مثال با وجود شدت علاقه حضرت به محمدبن ابي بكر
ابتدا
وي را به استانداري مصر برگزيد ولي بعدها با درنظر گرفتن
شرايط پيش آمده و اوضاع استراتژيك مصر
او را از حكومت
مصر عزل كرد و مالك اشتر كه نمونه اعلاي تقوا و مديريت بود
به استانداري مصر برگزيد. آنگاه به امام (ع ) خبر رسيد كه
محمد از اين واقعه آزرده خاطر گرديده است . لذا خطاب به
وي چنين نگاشت :
« اما بعد
با خبر شدم كه از فرستادن اشتر براي تصدي
كاري كه به عهده داري
دلتنگ شده اي . آن چه كردم
به خاطر
آن نيست كه تو را كندكار شمردم و يا انتظار كوشش بيشتري را
داشتم . اگر آنچه را كه در فرمان توست از دستت گرفتم
در
عوض حكومت جايي را به تو دادم كه سر و سامان دادن آن
برايت آسان تر است و حكمراني آن بر تو خوشايندتر . » 7
و تاريخ مشحون است از داستانهايي كه نشان مي دهد كه
حضرت به اصل لياقت و كفايت سياسي و تدبير و تجربه و
كارآمدي اشخاص به توجه با مقتضيات زمان و مكان و
كارآمدي آنان جهت خدمت به مردم سخت معتقد است و هيچ
چيزي نمي تواند او را از اين كار باز دارد
حتي اگر لازم شود
محمدبن ابي بكر عزل شود كه سخت مورد علاقه حضرت بود.
با مطالعه تذكرات فراواني كه حضرت به استانداران خود
داده اند و از جمله عهد نامه مالك اشتر در نهج البلاغه به عمق
اين مساله پي مي بريم .
به عنوان مثال سفارشش به مالك اشتر را ذكر مي كنيم كه
مي فرمايند :
ثم الله الله في الطبقه السفلي من الذين لاحيله لهم من
المساكين و المحتاجين 8.
« شما را به خدا
شما را به خدا
حق مستضعفيني كه
چاره اي ندارند خصوصا مستمندان و نيازمندان را در نظر
بگيريد. »
اين روحيه از ائمه هدي به شيعيان مخلصشان نيز سرايت
كرده است
به گونه اي كه امام انقلاب
خميني راحل (قدس
سره ) در طول مدت رهبري خود (قبل و بعد از پيروزي انقلاب
شكوهمند اسلامي ) بارها و بارها كلمه مستضعفان را در
سخنراني هاي خود تكرار كردند و بر آن تاكيد داشتند و اصولا
مردم در انديشه حكومتي امام خميني نقش و جايگاهي ويژه
دارند9.
و شاگرد بزرگ امام
شهيد دكتر بهشتي
فرمودند ما
شيفتگان خدمتيم نه تشنگان قدرت 10. رهبر فرزانه انقلاب
حضرت آيه الله العظمي خامنه اي (دام ظله ) كه پروانه شمع
وجود امام راحل (قدس سره ) بود و هماره بر گرد چراغ
پرفروغش مي گرديد نيز با درس گرفتن از عرفان متعالي
تقواي
كم نظير و مديريت اعجاب برانگيز مولاي راحلش (قدس سره )
در مواردي بسيار فراوان با ذكر اهميت خدمت به مردم آن را از
وظايف مسئولان و مديران كشور و نظام اسلامي دانسته اند و
تاكيد زيادي بر اين مساله دارند. به عنوان مثال ايشان در جمع
نمايندگان مجلس خبرگان فرمودند :
مطرح شدن شعار اسلامي در جهان از جانب ايران كار
بسيار عظيمي بود كه اگر مسئولان نظام اسلامي با عمل به
وظايف خود و رعايت كامل ضوابط اسلامي
كارآمدي نظام را
نيز به اثبات برسانند
بيش از يك ميليارد مسلمان پشت سر آن
قرار خواهند گرفت و اين نظام به الگويي كارآمد از مردم
سالاري ديني در جهان تبديل خواهد شد.
... در نظام مردم سالاري ديني تمام امور از جمله انتخاب
مسئولان نظام در رده هاي مختلف بر اساس ضوابط و معيارهاي
مشخصي است كه ابتدا بايد آن شرايط براي مسئولان احراز و
سپس افراد صالح در معرض انتخاب مردم قرار گيرند
همان
گونه كه در نصب افراد نيز اين ضوابط بايد رعايت شود.
در نظام اسلامي
مسئولان در قبال اخلاق و معنويت مردم
تبعيض
فقر و شكاف طبقاتي در جامعه
حفظ استقلال كشور
و رعايت آزادي مردم بر اساس معيارهاي اسلامي
مسئول
هستند... كارآمدي نظام اسلامي نتيجه عمل مسئولان به
وظايف خود است و اگر مردم اين كارآيي را در مسئولان
مشاهده كنند
اعتماد و اعتقادشان به آنان بيشتر خواهد شد.
كار براي مردم تنها راه كسب محبوبيت مسئولان در بخشهاي
مختلف است و مردم با اسلام و نظام اسلامي مشكلي ندارند
بلكه مشكل مردم با برخي از ضعف ها و نارسايي ها و عدم
رعايت ضوابط در بعضي از بخشهاي مديريتي كشور است .
مردم
نظام اسلامي را دوست دارند اما از مسئولان نيز
توقعات درستي دارند كه از جمله آنها
برقراري عدل
رفاه
برطرف كردن مشكلات
كم كردن شكافهاي طبقاتي و برخوردار
نشدن بي جهت برخي از افراد در ميدانهاي سياسي و اقتصادي
است 11.
رهبر فرزانه و والاتبار ما با تكيه بر همين موضع و به جهت
اهميت امر
طبق سنت هر ساله در نام گذاري سالها
سال
1382 شمسي را سال « نهضت خدمت رساني به مردم »
ناميدند و از تمامي مسئولان خواستند تا با خدمت به مردم
وظيفه ديني ـ اجتماعي خود را انجام دهند. بخشي از پيام
معظم له در زير مي آيد :
« قواي سه گانه و همه دستگاه ها
بايد در سال جديد با آغاز
كردن نهضت خدمت به مردم و پي گيري جدي مبارزه با
« بيكاري و فساد مالي »
كارآمدي نظام را به طور ملموس و
عيني به مردم نشان دهند
به گونه اي كه شيريني آن در كام مردم
بنشيند.
در اين نهضت (خدمت رساني به مردم )
بايد كارهاي
عميق
ماندگار و زودبازده كه آثار آن بيشتر متوجه قشرهاي
مستضعف و محروم مي شود
مورد توجه كامل قرار گيرد.
آن رقابتي كه در ميان مردم مقبوليت و مشروعيت دارد
رقابت براي خدمت به مردم است و رقابت هاي سياسي همراه با
جنجال و دعوا و براي كسب قدرت
پذيرفتني نيست و ارزشي
ندارد. »
ما نيز در جهت اطاعت امر ولي فقيه زمانه و رهبر فرزانه
انقلاب و جهت آشنايي جامعه فرهنگي كشور عزيزمان
ضمن
جستاري در فرهنگ غني احاديث رسيده از معصومين (ع )
چهل حديث از گلهاي بوستان معصومين را كه در اين باب وارد
شده است
با رعايت كارآمدي آن براي جامعه امروزي گلچين
كرديم و ضمن ترجمه به شما عزيزان تقديم مي نماييم . اميد
است اين تلاش ناچيز موجبات رضايت حضرت حق قرار گيرد
و كمكي در جهت اجراي اين امر خير گردد
چرا كه به فرموده
رسول اكرم (ص ) : الدال علي الخير كفاعله 12.
خدمت به مردم
.1 قال علي عليه السلام : خيرالناس من تحمل مئونه
الناس 13.
بهترين مردم كسي است كه بار مردم را به دوش كشد.
نتيجه خدمت
.2 قال رسول الله صلي الله عليه واله : من قضي حاجه
لاخيه كنت واقفا " عند ميزانه فان رجح و الا شفعت له 14.
هر كه حاجت برادر مومنش را روا كند روز قيامت كنار
ترازوي اعمالش مي ايستم
اگر موفق نشود من از او شفاعت
خواهم كرد.
سودرساني به مردم
.3 قال علي عليه السلام : خيرالناس من نفع
الناس 15.
بهترين مردم كسي است كه به مردم سود رساند.
اصلاح مردم
.4 عن حبيب الاحول سمعت ابا عبدالله عليه السلام يقول
صدقه يحبها الله اصلاح بين الناس اذا تفاسدوا و تقارب بينهم
اذا تباعدوا16.
امام صادق عليه السلام فرمودند : صدقه اي كه موجب
رضايت خداوند است اصلاح مردم از گمراهي و فساد است و
آشتي دادن آن ها هنگام قهر و دوري .
بهترين عمل
.5 قال علي عليه السلام ما عمل رجل عملا بعدا اقامه
الفرائض خيرا " من اصلاح بين الناس يقول خيرا " او يتمني
خيرا " 17.
مردم پس از عمل به واجبات
كاري بهتر از اصلاح بين
مردم با گفتار نيك و هدف خير نمي توانند انجام دهند.
پاورقي :
1 ـ عوالي اللالي ـ ج 1
ص .377
2 ـ چرا كه جزو آخرين آيات نازل شده دين اسلام نيز
آيه
مباركه « اليوم اكملت لكم دينكم و اتممت عليكم نعمتي ... »
مي باشد و زهي سعادت شيعيان علي بن ابي طالب كه پيرو
مذهب حقه شيعه هستند و پيوسته ورد زبانشان « الحمدلله
الذي هدانا لهذا » است .
3 ـ مستدرك الوسائل ج 12
ص 383
4 ـ مستدرك الوسائل
ج 12
ص .394
5 ـ همان
6 ـ و كتب الي بعض ولاته بسم الله الرحمن الرحيم من عبدالله
علي امير المومنين الي عبدالله بن عامر اما بعد فان خير الناس
عندالله عز و جل اقومهم لله بالطاعه فيما له و عليه و اقولهم
بالحق و لوكان مرافان الحق به قامت السماوات و الارض
ولتكن سريرتك كعلا نيتك و ليكن حكمك و احدا و طريقتك
مستقيمه فان البصره مهبط الشيطان فلا تفتحن علي يد احد
منهم بابا لانطيق سده نحن و لاانت و السلام . بحارالانوار
ج
32
ص 375 و بحارالانوار
ج 32
ص 401
7 ـ نهج البلاغه
نامه 34
8 ـ مستدرك
ج 13
ص 167
9 ـ ر . ك : مقاله « مردم در انديشه حكومتي امام خميني ـ ره ـ »
احمد محسن زاده
روزنامه جمهوري اسلامي
1381
3
27
ص .11
10 ـ متاسفانه نوشته ها و گفته هاي اين شهيد بزرگوار همچون
خودش مظلوم مانده است و آنچنان كه بايد در جامعه منتشر
نشده است و گر نه ايشان تكيه بسيار زيادي به نقش و جايگاه
مردم در حكومت اسلامي داشتند و سخنراني ها و نوشته هاي
متعددي در اين باره از ايشان به يادگار مانده است .
11 ـ هفته نامه شما
1381
12
15 سال ششم
ش 304
ص 1
12 ـ من لايحضره الفقيه
ج 4
ص 386
ر 5813
13 ـ غررالحكم
ص 371
ح 8413
14 ـ مستدرك الوسائل
ج 12
ص 405
15 ـ غررالحكم
ص 450
ح 10352
16 ـ الكافي
ج 2
ص 209
17 ـ ارشاد القلوب
ج 1
ص 165
كارآمدي نظام اسلامي نتيجه عمل مسئولان به
وظايف خود است و اگر مردم اين كارآيي را در
مسئولان مشاهده كنند
اعتماد و اعتقادشان به آنان
بيشتر خواهد شد.
رهبر معظم انقلاب : آن رقابتي كه در ميان مردم
مقبوليت و مشروعيت دارد
رقابت براي خدمت به
مردم است
و رقابت هاي سياسي همراه با جنجال و
دعوا و براي كسب قدرت
پذيرفتني نيست و ارزشي
ندارد.
