وقتي سخن از « مستي » به ميان مي آيد ذهنها متوجه ماده مسكر و حرامي مي شود كه استفاده از آن موجب زايل شدن عقل و خرد و به وجود آمدن حالتي مي گردد كه شخص مست كنترل خود را از دست مي دهد و علاوه بر اين كه بر واژه ها و عبارات به زبان آورده تسلط ندارد در حركت و اين سو و آن سو رفتن نيز نمي تواند خويشتن را مهار نمايد و با تعادل و مستقيم و متين حركت كند.
اين نوع مستي به جسم و تن آدمي ارتباط پيدا مي كند و اين تزلزل و ضعف در مهار و كنترل اعضا و جوارح از خوردن ماده اي بروز مي نمايد كه به تمام سلولها راه يافته و در سرتاسر بدن تاثير منفي برجاي نهاده است لكن بايد به مستي ديگري نيز توجه نمود كه با روح و روان و عواطف و احساسات انسان مرتبط مي باشد. تاثير اين مستي كمتر از آثار مخرب و ويرانگر مستي نوع اول نيست و همانگونه كه آدمي در اثر مستي ناشي از مصرف مسكرات حرام به خود و ديگر زيان مي رساند و از مسير پاك و حياتبخش « دين » و « ايمان » خارج مي شود و به بيراهه هاي گمراهي و فساد و تباهي سقوط مي كند مستي مرتبط با روح و عواطف انسان نيز او را از حركت صحيح الهي بازمي دارد و در كوره راههاي جهل و جمود و بي هويتي مي افكند.
تعاليم و آموزه هاي دين مقدس اسلام نسبت به اين نوع مستي و خطرات و زيانهاي ناشي از آن بسيار دقيق و عميق مي انديشد و براي انسانهايي كه در صدد شناسايي اين مستي ها و صيانت جان و روحشان از آفات و خطرات آن مي باشند راه مي گشايد.
آموزه هاي روان شناختي اسلام درباره اين نوع مستي ها فراوان هستند و هر كدام از زاويه اي و به قصد آشكار نمودن آفت و زياني به اين بيماريهاي روحي و اخلاقي نظر مي گسترند.
از ميان اين تعاليم آموزه اي را برمي گزينيم كه به معرفي انواع اين مستي ها مي پردازد و در يك بيان كلي خطرات آن را مي نماياند و هر انسان كنجكاوي را به مطالعه و كنكاش در متون روانشناسي اسلام براي كسب آگاهي و بينشهاي بيشتر درباره انواع مستي هاي مرتبط با روح و روان و عواطف و احساسات ترغيب مي كند.
اين آموزه را از آن دسته از سخنان و رهنمودهاي اميرمومنان حضرت علي (ع ) كه روح و روان انسان را مي كاوند و دردها و ضعفها و ناتوانيها را مي نمايانند برمي گزينيم و به جوانان عزيز جوياي حقايق تقديم مي كنيم :
« شايسته است انسان عاقل خويشتن را از مستي ثروت مستي قدرت مستي علم و دانش مستي مدح و تمجيد و مستي جواني مصون نگاه دارد. زيرا هر يك از اين مستي ها بادهاي مسموم و پليدي دارد كه عقل و خرد را زايل مي كند و آدمي را خفيف و بي شخصيت مي نمايد. »
1 ـ « ثروت » از نعمتهاي بزرگ الهي است كه چنانچه از راههاي مشروع به دست آيد و در راههاي حلال هزينه شود ممدوح و پسنديده و مورد رضا و خشنودي خداست .
هر انساني كه به مال و ثروت سرشار مشروع دست يابد بايد تحت تاثير جاذبه هاي نيرومند آن قرار نگيرد و زرق و برق سكه ها او را نفريبد و وسايل و امكانات فراوان و الواني كه در پرتو ثروت و مال فراهم مي آورد و به بهره برداري مي رساند در روح و روانش « غرور » و « تكبر » و « تفاخر » به وجود نياورد و خويشتن را به دليل داشتن ثروتهاي سرشار از ديگران برتر و والاتر نيابد و به بزرگي فروشي و تحقير انسانها متمايل نشود. اين حالات همان مستي ناشي از ثروت است كه به آدمهاي ضعيف و كم گنجايش دست مي دهد و آنان را از « خود » بي خود و مست مي سازد.
2 ـ دومين مستي از « قدرت » ناشي مي شود . « قدرت » به عنوان يك اهرم و ابزار در نظام سياسي و حكومتي اسلام مطرح مي باشد و چنانچه از آن به صورت « وسيله » براي تدبير امور جامعه و خدمت به توده هاي مردم و رفع مضايق و تنگناهاي مختلف بهره برداري شود امري پسنديده و صحيح است و بدون آن نمي توان حكومت و دولت و كشور و جامعه را اداره نمود. لكن اگر اين قدرت « هدف » شود صاحبان خود را مست مي كند و به بهره برداري هاي ناصحيح ترغيب مي نمايد. مست شدگان از قدرت انگيزه هاي الهي را رها مي كنند و خود را در محضر حضرت پروردگار مسئول و پاسخگو نمي يابند و در مسير خدمت به مردم جامعه حركت نمي كنند و آنچه در مخيله مي گذرانند قدرت براي قدرت است نه قدرت براي خدمت .
3 ـ « علم و دانش » در تعاليم مقدس اسلام از جايگاهي رفيع و منزلت و ارزشي وصف ناپذير برخوردار مي باشد به گونه اي كه خداشناسي و توحيد و عبادت و استقرار قوانين اسلامي براي تحقق يك زندگي سالم و بالنده « مادي » و « معنوي » بدون علم و دانش در ابعاد مختلف امكان پذير نمي باشد. بهره وريهاي صحيح از نعمت بزرگ دانش و بينش با نحوه نگرش انسان به اين موهبت الهي و نوع معرفت و شناخت او پيوند مي يابد. بسياري از انسانها در اوج علم و دانش متواضع و شريف و خدمتگذار به جامعه و مردم هستند لكن در كنار اينان بعضي از دانش آموختگان به « غرور علمي » آلوده مي شوند و خود را تافته اي جدا بافته از مردم مي دانند و در آمد و شدها و محاورات و مواجهات همواره فخر مي فروشند و با خود برتربيني هاي خاص به ديگران نگاهي تحقيرآميز مي افكنند. اين حالت مستي ناشي از علم و دانش است كه در اثر جهل نسبت به خدا و هستي و خلقت و نعمتهاي الهي از جمله علوم و دانشهاي گوناگون كه امانتهاي خدا در دست بشر محسوب مي شوند ظهور مي نمايد.
4 ـ چهارمين مستي از « مدح و تمجيد » به وجود مي آيد . در لحظات زندگي دنيا و در آمد و شدها و برخوردها و تعاملها در محيطهاي گوناگون بسيار اتفاق مي افتد كه تواناييهاي فراهم آمده در وجود انسان در موضوعاتي چون علم تخصص مديريت مقام ثروت نوع شغل و حرفه و ساير امتيازات تعريف و تمجيد ديگران را برمي انگيزاند. در چنين مواقعي بايد از كنار اين مدح و ثناها عبور كرد و ضمن به زبان آوردن عبارات تشكرآميز اسير جاذبه هاي ناشي از درخشندگي واژه ها و تعابير تمجيدگران نشد.
كساني كه از كنار مدح و تمجيدها ـ كه به طور طبيعي در محيطهاي مختلف و توسط افراد گوناگون چهره مي نمايند ـ به سهولت مي گذرند و خود را محتاج و نيازمند آنها نمي يابند از مراتب و درجات قابل توجه اي از ايمان و تقوا برخوردار مي باشند لكن آنان كه با هر مدح و تمجيدي رنگ چهره و سيمايشان متغير مي شود و چشمانشان مي درخشد و در دل احساس بسيار خوش آيندي مي كنند و همواره مشتاق و نيازمند اين تعريف و تمجيدها هستند و از تداوم آن خرسند و شاد مي شوند و از توقف آن مغموم و خشمناك بدانند كه مست تمجيد هستند و از خوديت انساني و الهي خود بي خود مي باشند!
5 ـ پنجمين مستي مستي « جواني » است .
اين نوع مستي با تغيير و تحولات ناشي از دوران حساس و حياتي بلوغ جواني به ظهور و فعليت مي رسد. اين تغييرات و دگرگونيها عواطف و احساسات و خواهشهاي مختلف و در عين حال متضادي را در جان و روح جوانان به عينيت و نقش آفريني مي رساند.
عواطف و احساسات دوره جواني در جاي خود و در صورت جهت دهي صحيح و بهره وريهاي بهينه و منطبق با حقيقت و نيازهاي اصيل فطري فردي و اجتماعي بسيار ارزشمند و بنيادين محسوب مي شوند. لكن اگر اين احساسات و عواطف حياتي به جاي جهت دهي هاي سالم و بهره برداريهاي صحيح در مسير تحقق رشد و بالندگي جوانان و شكل يابي يك زندگي پاك و بانشاط به طغيان برسند و در مجاري ناصواب و تباهي آفرين جاري گردند و به فساد كاريها و گمراهيها و معاصي و بزهكاريهاي گوناگون ـ كه هم زندگي فردي و خانوادگي جوان را مختل و تباه مي سازند و هم حيات اجتماعي او را به اضمحلال و نابودي مي رسانند ـ ختم شوند نوعي « مستي » محسوب مي شوند كه تعادل حيات جوان را به هم مي ريزند و رشد و سعادت و پيشرفت او را مختل مي نمايند.
همانگونه كه اميرمومنان (ع ) فرمودند مستي جواني در كنار ساير مستي ها بادهاي مسموم و پليدي دارند كه عقل و خرد را زايل مي كنند و آدمي را خفيف و بي شخصيت مي نمايند.
جوانان گرانقدر ما در شرايط خاص و حساسي قرار دارند كه بايد با هوشياري و دقت و پشتوانه اي از مطالعه و بينش راه آينده خود را از سنگلاخها و ناهمواريها و موانع بزدايند و حركت سالم و بالنده خويش را تسهيل نمايند. اين مهم در صورتي به ظهور مي رسد كه عواطف و احساسات دوره جواني به « تعادل » برسند و در « مسير سالم » به بهره برداري بهينه درآيند. رهنمود و آموزه زيباي حضرت علي (ع ) ـ و مراقبت از تندبادهاي خطرناك مستي هاي پنجگانه ـ در كنار ساير آموزشهاي روانشناختي اسلام جوانان عزيز را در نيل به اين هدف پاك ياري و كمك مي رساند.
عواطف و احساسات دوره جواني در صورت جهت دهي صحيح و بهره وري هاي بهينه و منطبق با حقيقت و نيازهاي اصيل فطري فردي و اجتماعي بسيار ارزشمند محسوب مي شوند.
جوانان گرانقدر در شرايط خاص و حساسي قرار دارند كه بايد با هوشياري و دقت و پشتوانه اي از مطالعه و بينش راه آينده خود را از ناهمواري ها بزدايند تا به شخصيت « متعادل » دست يابند.