علامه اميني ; مردي از كرانه غدير
جواد محدثي
به مناسبت سالگرد وفات علامه اميني صاحب الغدير
در سال 1281 هجري
شمسي
در خانواده حاج
ميرزااحمد اميني
عالم عالي
مقام تبريز
فرزندي به دنيا آمد
كه نامش را « عبدالحسين »
گذاشتند. سال هاي كودكي را در
دامان پدر و مادري پارسا
وپرهيزكار سپري كرد.
تحصيلات مقدماتي را هم نزد
پدر و ديگر عالمان شهر به
پايان برد. آن گاه براي تكميل
اندوخته هايش رهسپار كشور
عراق شد و در حوزه هاي علمي
شهر نجف به ادامه تحصيل
پرداخت و خيلي زود به دليل
علاقه فراوان
استعداد بسيار و
پشتكار شگفتش
مراحل
متفاوت تحصيل را طي كرد و
در همان اوان جواني
به مقام
بلند علمي دست يافت و در
حدود سي وپنج سالگي از
سوي مراجع بزرگ تقليد و
مجتهدان صاحب نام تشيع
به
دريافت اجازه اجتهاد و نقل
روايات ائمه معصومين (ع )
نايل آمد . (1 )
دانشمند جوان
پس از
پايان تحصيلات
به زادگاهش
بازگشت و به ارشاد و هدايت
مردم پرداخت . اما چندي
نگذشت كه تبريز را براي روح
بزرگش كوچك ديد و به ناچار
دل از شهر و ديار خويش بركند
و رخت اقامت در دياري ديگر
افكند . (2 )
سفر دوباره او به نجف
اشرف
محصول عشقي بود كه
به مولايش اميرالمومنين
داشت . مدت ها بود كه طرح
تدوين دايره المعارفي بزرگ را
در سر مي پروراند. كتابي
عظيم
كه به احقاق حق
خاندان علي (ع ) بپردازد و
چونان خورشيدي درخشان
زواياي تاريك تاريخ اسلام را
روشن سازد. او آمده بود تا در
كنار مرقد مولايش علي (ع )
زانو بزند و با استمداد از روح
بلند آن امام همام
به انديشه
ارجمندش جامه عمل بپوشد.
اما ديري نگذشت كه دريافت به
دليل نبودن كتابخانه تخصصي
و مشكلات دسترسي به انبوه
منابع خطي و مدارك فراوان
چاپي
طرح تدوين
دايره المعارف بزرگش ناممكن
مي نمايد. با اين همه
نااميد
نشد; بل با حوصله و پشتكاري
شگفت
به فراهم آوردن
مقدمات تاسيس نخستين
كتابخانه تخصصي امام
علي (ع ) در جوار حرم آن
حضرت مشغول شد.
خريد زمين
بناي
ساختمان
تهيه كتاب هاي
لازم
آماده سازي تجهيزات
مدرن كتابخانه اي
ايجاد
ارتباط با مولفان و مترجمان و
ناشران و مراكز مطبوعاتي
جهان اسلام و نيز راه اندازي
مجله و روزنامه مخصوص
كتابخانه (3 ) از جمله كارهاي
وقت گير و توان سوزي بود كه
همه نيروي اين دانشمند جوان
را به خويش اختصاص داد.
با وجود اين
كار مطالعه و
تدوين كتاب عظيمش
الغدير
را نيز فراموش نكرد و همزمان
با تكميل كتاب ها و تجهيز
كتابخانه
تاليف آن را هم پي
گرفت . او براي اين كار با
حداقل امكانات به شهرهاي
گوناگون كشورهاي اسلامي و
غيراسلامي سفر كرد و به
تحقيق منابع و به مطالعه
مدارك گوناگون و
يادداشت برداري از آنها
پرداخت و كتاب هاي كمياب
فراواني را براي نگهداري در
كتابخانه تخصصي اش
نسخه برداري و رونويسي
كرد . (4 ) براي نمونه
تنها در
سرزمين هند
به كتابخانه هاي
خصوصي و عمومي شهرهاي
حيدرآباد
لكهنو
پتنه
كانپور
عليگره
رامپور
جلالي و
بمبئي راه يافت و به بيش از نيم
ميليون كتاب خطي و چاپي
دسترسي پيدا كرد . (5 )
اين روحاني پرتلاش در
طول نزديك به چهل سال
مطالعه و تحقيق در
كتابخانه هاي دنياي اسلام
بيش از ده هزار كتاب (6 ) از
نويسندگان فرقه هاي متفاوت
اسلام و غيراسلامي را مطالعه و
يادداشت برداري كرد و در كنار
نقد و تحليل بسياري از آنها
به
نقل مدارك مورد نظر خود و
پديد آوردن اثر گران قدر
خويش پرداخت . اثري ماندگار
كه در اين روزگار
كمتر كتابي
همتاي آن پديد آمده است .
گفتني است كه الغدير تنها
كتاب نويسنده آن نيست .
علامه اميني در كنار اين اثر
ارجمند
ده ها كتاب ارزشمند
ديگر هم به زبان هاي فارسي
وعربي در رشته هاي فقه و
توحيد و تفسير و تاريخ و ديگر
علوم انساني و اسلامي تاليف
كرده است (7 ) كه از آن جمله
مي توان نخستين كتاب او
شهيدان راه فضيلت را نام برد.
در اين كتاب زندگي نامه يكصد
وسي عالم شهيد شيعه
در
فاصله قرن چهارم تا چهاردهم
هجري
آمده است . (8 ) با اين
همه اين عالم شهير و دانشمند
كم نظير معاصر
به « صاحب
الغدير » معروف است . زيرا
كتاب يادشده
عظيم ترين و
تاثيرگذارترين اثر اوست .
اين كتاب بيست
جلدي (9 ) كه ترجمه فارسي آن
در سي جلد منتشر شده
است
(10 ) دايره المعارفي
سرشار از مباحث علمي و
اسلامي در عرصه هاي گوناگون
فقه
تفسير
تاريخ
عقيده شناسي
شخصيت
شناسي
كتاب شناسي
حديث
شناسي
و نقد و تحليل
كتاب هاي معاصر و تصحيح
متون تاريخي است . در كتاب
الغدير
نزديك به يكصد و
پنجاه كتاب معروف و مهم
جهان اسلام از تاريخ طبري
گرفته تا فجرالاسلام احمد
امين نقد و تحليل و بررسي و به
شيوه اي علمي و سره از ناسره
آن جدا شده است . (11 )
در كتاب الغدير شعر و
زندگي نامه ده ها شاعر بزرگ
عرب و عجم از صدر اسلام تا
زمان مولف به صورتي مفصل و
تحليلي بيان و شان و جايگاه
هر يك از آنان در عرصه ادب
فارسي و عربي به ويژه در زمينه
« غديريه » ها معلوم شده است .
در كتاب الغدير روايات
بسياري از كتاب هاي معتبر اهل
سنت از نظر صحت متن
اعتبار سند و دلالت هاي
تاريخي شرح وتوضيح داده
شده و شرح زندگاني بسياري
از صحابه پيامبر و نقش آنان در
تاريخ صدر اسلام بررسي شده
است . همچنين حكايات و
نوادر تاريخي
فقهي و تفسيري
و ادبي فراوان به مناسبت نقل
شده و بينش ها و روش هاي
بسياري از گروه ها و فرقه هاي
ديني و سياسي معرفي و نقد و
تحليل شده است .
در كتاب الغدير
رفتار و
آثار جمع كثيري از معاصران در
مقام عالم و استاد و مورخ و
شرق شناس تجزيه و تحليل
شده است . (12 )
در اين كتاب
پس از نقل
واقعه غدير و بيان اهميت آن در
تاريخ اسلام
يكصد و بيست
نفر از صحابه و هشتاد و چهار
نفر از گروه تابعين و سيصد و
شصت نفر از عالمان و حافظان
و مفسران قرآن در قرن هاي دوم
تا چهاردهم هجري
كه مجموع
آنها به 564 نفر مي رسد
نام
برده و معرفي شده اند كه چون
حلقه هاي زنجير
سلسله
راويان حديث غدير را از زمان
ما به زمان پيامبر وصل
مي كنند. به علاوه
بيست و
شش تن از مولفان شيعه و
سني
كه درباره حديث غدير به
تاليف كتاب مخصوص دست
يازيده اند
معرفي شده اند.
نمونه هاي فراواني نيز از
استدلال واحتجاج با مردم و
قسم دادن آنان به اقرار حق
ولايت علي (ع ) به وسيله خود
آن حضرت و ياران و
فرزندانش نقل شده
است .
جالب اين كه علامه اميني
اكثريت قريب به اتفاق منابع
وماخذ كتاب بيست جلدي
الغدير را از مدارك معتبر اهل
سنت نقل كرده است
به طوري
كه براي اهل انصاف هيچ راهي
جز قبول استدلال نويسنده و
اقرار به حقانيت ولايت
اميرمومنان باقي نمي گذارد.
همين ويژگي كتاب باعث شد به
دنبال چاپ نخستين مجلدات
آن
به سرعت از سوي علما و
دانشمندان محقق اهل سنت در
كشورهاي گوناگون عربي مورد
اقبال و استقبال قرار گيرد.
اقبال و استقبالي همراه با
حيرت و تاثر و قدرشناسي كه
گزيده چند نمونه از آنها را
كه
به صورت نامه براي صاحب
الغدير نوشته شده است
به
منزله حسن ختام نقل
مي كنيم : (13 )
« علاالدين خروفه »
قاضي
بزرگ دادگاه هاي كشور مصر
مي نويسد : « گمان نمي كردم در
اين عصر
عصري كه شتاب در
گردآوري مطالبي بي پايه و
سطحي و عدم دقت در بحث و
كاوش حقايق از خصوصيات
بارز آن مي باشد
يك مرد
كه
خود معادل يك گروه و امت
است
قيام نمايد و اين چنين
كتاب بزرگ و نفيسي را فراهم
آورد كه حتي از حيطه قدرت
يك عده از شخصيت هاي بارز
و مسلط در علوم خارج
باشد! » (14 )
« يوسف اسعد داغر »
نويسنده مسيحي عرب
مي نويسد : « به خدا سوگند اگر
براي شيعه در قرن چهاردهم
هجري
نمي بود جز اميني
و سه تن [بزرگ و الغديرش
در نظر]ديگر كه نام مي برد
خردمندان همين مردان دين
براي خدمت به علم و اجتماع
و هدايت افكار كافي
بودند . » (15 )
دكتر « عبدالرحمن كيالي »
دانشمند و سياستمدارنامدار
سوري
مي نويسد : « كتاب شما
الغدير
مي تواند پرده از روي
يك حقيقت تاريخي راجع به
خلافت اسلامي بردارد كه
مورخين راه انصاف را درباره
آن پيش نگرفته اند. برخي آن را
تحريف كرده و جمع ديگري
جاهلانه يا مغرضانه از كنار آن
گذشته اند. الغدير
با عظمت
خود و آنچه در آن از سنت
ادب
علم
هنر
تاريخ
اخلاق
و حقايق به چشم مي خورد
شايان مطالعه و بررسي و
تحقيق بوده و سزاوار است كه
هر مسلماني از دانش سرشار آن
كامياب گشته و بداند كه
مورخين صدر اسلام تا چه حد
تقصير و كوتاهي
كرده اند . » (16 )
دكتر « محمد غلاب »
فيلسوف نامدار عرب و استاد
دانشگاه الازهر مصر
مي نويسد : « كتاب نفيس و
پرارج الغدير
بسان نامش
درياچه باصفايي از علم و
دانش در خود فراگرفته و آن كه
در جستجوي حقايق است
آرزوهاي خود را همراه
گمشده اش در اين كتاب
مي يابد. واقعا كوشش شما به
سوي عظيم ترين ميراث
اسلامي معطوف شده و با
نهايت حق جويي
آثار و
احاديث راستين را در اين باره
استخراج و بررسي فرموده و
هرگونه شبهه و پرده پوشي را با
تصحيح و انتقاد دنبال
كرده ايد . » (17 )
« توفيق فكيكي »
حقوقدان
برجسته مصري
نوشته است :
« اگر ادعا كنم كه كتاب الغدير
از حيث علم و هنر و تهيه
تاريخ و تراجم
در حد آخرين
توان بشري است
واقعا
گزافه گويي نكرده ام . اين كتاب
بوستان روح افزايي است كه
تحفه هاي چون گل خندان آن
چشم دل را مي ربايد.
دايره المعارفي است كه
محكم ترين آراي ديني و علمي
را ارائه مي دهد. بايد اعتراف
كرد كه اين اثر نفيس جاويدان
در آن حد است كه مجموع
انجمن هاي علمي عصر حاضر
از ارائه آن عاجز و ناتوان اند و
بايد با شگفتي و اعجاب و
بزرگداشت شايسته تلقي
شود . » (18 )
دكتر « صفا خلوصي »
استاد
دانشگاه لندن و مترجم جلد
اول الغدير به انگليسي
مي نويسد : « من هيچگاه
نمي توانم اعجاب شديدم را
نسبت به شما كتمان كنم و
همواره اين مطلب را نزد
بسياري از برادران در بغداد
وخاورشناسان در لندن گفته ام .
زيرا مردي كه 15 سال از
تا تاريخ نوشته [عمرش را
در تاليف كتابي ]شدن اين نامه
صرف كند
شايسته تقدير
است و خواهشمند است
عالي ترين تحييات و اعجاب
مخلص را قبول فرماييد
زيرا
در آن مطالب بسيار عالي كه
نتيجه بحث و تحقيق به هم
پيوسته است يافتم . در انتظار
بقيه مجلدات آن در كمال علاقه
و اشتياق مي باشم . » (19 )
شاعر
نويسنده وحقوقدان
برجسته مسيحي لبناني
مي نويسد : « كار بزرگي كه شما
بي مددكار بدان اقدام كرده ايد
كار دشواري است كه براي
جماعتي از دانشمندان نيز
تاب فرساست . پس شما چگونه
توانسته ايد به تنهايي آماده
انجام آن شويد دوره كتاب
نفيس شما تنها مجموعه اي از
احاديث نيست ; بلكه
دايره المعارفي است مايه
استحكام بيان حقايق
و
اطمينان تاريخ
و گشايش آفاق
معرفت و سرسبزي بوستان
شعر و
ادب . » (20 )
« روشنگري شما چه
نيرومند است و چه برهان
تابناكي داريد
اگر كسي بخواهد
با يكدندگي آن روشنگري هاي
استوار را نپذيرد
به آن بز
كوهي مي ماند كه شاخ هاي خود
را با سنگ خارا به جنگ
اندازد . » (21 )
نقل نظريات دانشمندان
بزرگ مسيحي و مسلمان اهل
سنت را درباره عظمت كتاب
الغدير و نويسنده آن
به همين
نمونه ها پايان مي دهيم .
علاقه مندان مي توانند اصل
آنها را در ابتداي مجلدات
گوناگون كتاب مطالعه كنند.
سرانجام
بزرگ پژوهشگر
معاصر شيعه علامه صاحب
كمال « شيخ عبدالحسين اميني »
پس از سال ها تلاش صادقانه
در راه احياي اسلام راستين و
اثبات حقانيت حكومت علي و
خاندانش
در حالي كه هنوز
همه آرزوهاي بزرگ و
انديشه هاي سترگش را جامه
عمل نپوشيده بود
قامت
بلندش زير بار كار بسيار
خم
شد و چهره زيبا و اندام
نيرومندش تكيده و رنجور
گرديد. مدتي صبوري پيشه كرد
و دردهايش را با غرق شدن در
كار بيشتر پنهان كرد و تاب
آورد. اما عاقبت از پاي درآمد.
آن چنان كه ناچار شد قلم و
كاغذ و كتاب را هم برزمين
بگذارد! دريغا كه معالجاتش در
تهران نتيجه اي نداد و مرد
پرتلاش و زنده دل عرصه
انديشه و قلم
پس از دو سال
بستري شدن در خانه و
بيمارستان
به اصرار و هزينه
دوستان و علاقه مندانش به
خارج رفت . دردا كه پزشكان
فرنگ نيز درمانش را از عهده
برنيامدند و يك ماه بعد به
تهران بازگشت و مدتي بعد
در
نيم روز جمعه
دوازدهم تيرماه
سال 1349
در كوچه نيشابور
خيابان شاپور تهران
جان به
جان آفرين تسليم كرد. چند
روز بعد از تشييع جنازه اش در
تهران و نجف
پيكرش در كنار
كتابخانه اي كه خود تاسيس
كرده بود
به خاك سپرده
شد . (22 ) اما نامش در تاريخ
علم و ادب و تحقيق
به زندگي
جاودانه خويش ادامه
مي دهد.
پاورقي :
1 ـ الف ) به نقل از عبدالحسين
اميني
شهيدان راه فضيلت
ترجمه جلال الدين فارسي
(تهران
روزبه
1355 ) مقدمه
شيخ محمد خليل الزين عاملي
صص 8 ـ7
ب ) سيد جعفر شهيدي و
محمدرضا حكيمي
يادنامه
علامه اميني (تهران : شركت
سهامي انتشار
صفحه بيست
1352 )
2 ـ همان
همان ص
3 ـ الف ) محمدرضا
حكيمي
حماسه غدير (تهران :
بي نا
1355 )
صص
308 ـ.305
ب ) يادنامه علامه اميني
صفحه بيست و پنج .
4 ـ يادنامه علامه اميني
صفحه بيست و پنج .
5 ـ الف ) همان
صفحه
بيست و شش .
ب ) حماسه غدير
صص
331 ـ.330
6 ـ حماسه غدير (مقاله
دكترسيدجعفر شهيدي )
ص
.480
علامه خود مي فرمود : « من
براي نوشتن الغدير
10 هزار
كتاب را (كه ممكن است هر
كتاب در چندين مجلد باشد)
از باي بسم الله تا تاي تمت
خوانده ام و به 100 هزار كتاب
مراجعات مكرر داشته ام » .
مصادر و منابعي كه در كتاب
الغدير مورد استناد قرار گرفته
همگي از منابع علماي اهل
سنت است و اين بدين معنا
نيست كه كتب اهل سنت در
نظر علامه اميني داراي اعتبار
و يا كتب علماي مذهب شيعه
غيرقابل اعتماد است . يكي از
قواعد اساسي منطقي در جدل
احتجاج از طريق ارائه
مسلمات طرف مقابل است .
مرحوم علامه با عنايت به همين
قاعده
منطقي
مطالب الغدير
را با استناد به اقوال و آرا اهل
سنت استوار ساخته اند و خود
مي فرمايند : « مطالبي كه ما در
الغدير گفته ايم مذهبي نيست
بلكه اسلامي است »
يعني
مسائلي نيست كه فقط مذهب
شيعه بدان معتقد باشد بلكه
مطالبي است كه در ميان جمع
مذاهب اسلامي متفق عليه
است .
7 ـ الف ) يادنامه
صفحه
بيست و چهار.
ب ) حماسه غدير
صص
324 ـ320
8 ـ نخستين چاپ عربي
اين كتاب در سال 1318
شمسي (1355 قمري ) در نجف
اشرف منتشر شد و چاپ اول
ترجمه فارسي آن هم سال
1353 در قم به انجام رسيد .
9 ـ عبدالحسين اميني
الغدير
ترجمه محمدتقي
واحدي
ج 1 (تهران : كتابخانه
بزرگ اسلامي و انتشارات
غدير
1340 )
ص .8
10 ـ چاپ كامل ترجمه به
همت انتشارات بنياد بعثت
انجام شده است .
11 ـ حماسه غدير
ص
187
12 ـ الغدير
ج اول تا
يازدهم متن عربي (به نقل از
ج 1 ترجمه
ج 1 ) مقدمه .
13 ـ اين نامه ها
كه
تعدادشان هم كم نيست
در
مقدمه مجلدات الغدير (متن
عربي و فارسي ) آمده است .
همچنين گزيده اي از آنها با
ترجمه اي بهتر در حماسه
غدير
صص 412 ـ355
موجود است .
14 ـ الغدير
ج 1 ص .49
15 ـ جمعي از دبيران
حساس ترين فراز تاريخ يا
داستان غدير
(تهران : دفتر
نشر فرهنگ اسلامي
1347 )
ص .139
16 ـ الغدير
ج 7
ترجمه
محمدباقر بهبودي
(تهران :
كتابخانه بزرگ اسلامي و
انتشارات غدير
1354 )
صص 7 و .10
17 ـ همان
ص .13
18 ـ همان
ص .17
19 ـ الغدير
ج 9
ترجمه
محمدتقي واحدي
صص
18 ـ.17
20 ـ الف ) حساس ترين
فراز تاريخ
صص 144 ـ.143
ب ) حماسه غدير
صص
410 ـ.409
21 ـ الغدير
ج 13
ترجمه
محمدتقي واحدي
صص
14 ـ.13
22 ـ الف ) حماسه غدير
صص 345 ـ.343
ب ) يادنامه
صفحات
بيست و هفت و بيست و
هشت .
به نقل از كتاب « علي امير
غدير » ويژه بزرگداشت
اميرالمومنين (ع ) از دفتر
انتشارات كمك آموزشي .
علامه اميني در سي و پنج سالگي از سوي مراجع
بزرگ تقليد و مجتهدان صاحب نام به دريافت اجازه
اجتهاد و نقل روايات ائمه معصومين (ع ) نائل آمد.
الغدير علامه اميني كتابي است عظيم كه در مسير
احقاق حق خاندان علوي
چونان خورشيدي
درخشان
زواياي تاريك تاريخ اسلام را به استناد
منابع معتبر اهل سنت را روشن مي كند
