گفتگو با مدير مسئول روزنامه جمهوري اسلامي درباره مشخصه هاي انديشه شهيد مظلوم آيت الله بهشتي
اشاره
متفكران و انديشمندان اسلام از سرمايه هاي بزرگ جامعه اسلامي محسوب مي شوند. آثار فكري و انديشه هاي ژرف و تابناك اينان ميراثهاي گرانبهايي است كه در همه عصرها و براي تمام نسلها منشا رشد و بالندگي و حركت و پيشرفت مي باشد.
پويايي و طراوت و تازگي افكار انديشمندان اسلامي با زنده و پايدار و جاودان بودن فرهنگ و تفكر اسلامي ـ كه به دليل انطباق با نيازهاي فطري انسان در همه شئون حيات مادي و معنوي و در همه اعصار و در تمام جوامع انساني راهگشاي سلامت و سعادت و رستگاري است ـ پيوند مي خورد.
متفكر شهيد آيت الله بهشتي يكي از اين سرمايه هاي بسيار گرانبها و ارزشمند جامعه اسلامي ما محسوب مي شود كه انديشه هاي گرانسنگ او در موضوعات مختلف و مطابق با نيازهاي گوناگون در همه عرصه هاي فرهنگي سياسي اجتماعي اقتصادي فقهي حقوقي حكومتي و مديريتي همواره زنده و شايسته بهره وري براي مقابله با مشكلات و معضلات جامعه و رهنموني نسل حاضر به چشمه سارهاي زلال معارف اسلامي مي باشد.
سالگشت شهادت جانسوز اين متفكر توانا و همه سونگر فرصت مناسبي است تا با بعضي از مشخصه هاي انديشه هاي او آشنا شويم .
حجت الاسلام والمسلمين مسيح مهاجري مدير مسئول روزنامه جمهوري اسلامي كه از شاگردان و همراهان شهيد مظلوم آيت الله بهشتي مي باشند و با انديشه هاي گرانبها و ابعاد مختلف شخصيت آن متفكر بزرگ آشنايي كامل دارند ما را در اين مهم ياري مي رسانند. ضمن تشكر از ايشان حاصل اين گفتگو را تقديم خوانندگان گرامي مي نمائيم .
مهمترين مشخصه هاي انديشه شهيد مظلوم آيت الله بهشتي چيست
بسم الله الرحمن الرحيم ـ در آستانه بيست و سومين سالگرد شهادت مظلومانه متفكر بزرگ عالم جامع و سالك و بنده متعبد خدا حضرت آيت الله بهشتي رضوان الله تعالي عليه و 72 تن شهيد سرافراز فاجعه هفتم تير به ارواح تابناك همه شهداي اسلام و انقلاب اسلامي و دفاع مقدس بويژه اين شهداي عزيز درود مي فرستم و براي همه مردم ايران كه بازماندگان آنها هستيم آرزوي توفيق براي ادامه راه آنها را دارم .
در جواب اين سوال شما ابتدا بايد عرض كنم كه اصولا مشخصه اصلي خود آقاي بهشتي اين بود كه اهل انديشه بود. به عبارت روشن تر شهيد بهشتي از جنس انديشه بود سخن او مبتني بر انديشه بود رفتار او مبتني بر انديشه بود مواضع او مبتني بر انديشه بود و راهي كه انتخاب كرده بود محصول مستقيم انديشه بود. اين واقعيت را آقاي بهشتي از دوران نوجواني نشان داد از همان زمان كه تحصيلات مدارس جديد را رها كرد و به حوزه علميه اصفهان پيوست . آن گسستن و اين پيوستن محصول اين تفكر بود كه نوجوان شاداب و پرنشاط ما قفس مدارس جديد را براي وجود متلاطم خود تنگ ميديد و خواستار محيطي وسيع بود كه روحش بتواند در آن پرواز كند. حوزه علميه اصفهان هم بعد از مدت كوتاهي ديگر نتوانست او را ارضا كند به همين دليل به حوزه علميه قم پيوست و جان تشنه خود را به اقيانوس علم و معرفت بزرگاني همچون امام خميني مرحوم محقق داماد و علامه طباطبائي سپرد.
نشانه روشن ديگري كه براي اين واقعيت دردست است كه آقاي بهشتي از جنس انديشه بود اينست كه ايشان در حوزه علميه قم نوآوري هاي زيادي كرد. تاسيس مدارس جديد در حوزه علميه برنامه ريزي درسي جامع و متنوع با نگاه دورانديشانه به آينده تربيت عناصر كارآمد فكري در حوزه هاي علميه مديريت مدارس جديد با صبغه ديني و با هدف نزديك ساختن افكار دو قشر روحاني و دانشگاهي ورود به عرصه دانشگاه و ايجاد پل ارتباطي ميان حوزه و دانشگاه و همينطور وارد كردن علوم روز به حوزه علميه از نتايج انديشه وري آقاي بهشتي بود.
حالا نوبت جواب دادن به سوال شماست كه مهمترين مشخصه هاي انديشه هاي شهيد بهشتي كدامند
تا آنجا كه اينجانب رسيده ام اعتدال شفافيت پايداري و شجاعت در پذيرفتن خطا مهمترين مشخصه هاي انديشه شهيد بهشتي بودند. آقاي بهشتي انسان معتدلي بود. انسان فقط در سايه اعتدال است كه ميتواند انديشمند باشد. افرادي كه دچار افراط و تفريط هستند اهل انديشه هم نيستند. شما در آثار مكتوب و گفتارهاي شهيد بهشتي كه سير كنيد هيچ نكته خلاف اعتدال نمي يابيد. در رفتار هم ايشان همينطور بودند.
اعتدال زمينه ساز شفافيت است . افراد افراطي يا تفريطي هرگز مجال درست عرضه كردن مطالب خود را نمي يابند و در رفتار هم امكان شفاف عمل كردن را پيدا نمي كنند ولي افراد معتدل همواره با تسلطي كه بر خود دارند به راحتي انديشه هاي خود را شفاف و بي ابهام در قالب گفتار و رفتار مطرح مي كنند. شهيد بهشتي در تعامل با مردم با شاگردان خود با خانواده و خويشاوندان با اهل فكر و علم و با همكاران و همرزمان در همه عرصه ها با نهايت شفافيت برخورد مي كرد و هيچ ابهامي برجاي نميگذاشت .
پايداري بر مواضع و دستخوش تغيير و تلون قرار نگرفتن ويژگي ديگر انديشه شهيد بهشتي بود. او از همان آغاز به ضرورت همكاري حوزه و دانشگاه معتقد بود و تا آخر برهمين اعتقاد پافشاري كرد از آغاز نهضت امام خميني به ايشان و راه ايشان اعتقاد داشت و بيش از 20 سال در ميدان عمل پاي بندي خود را به اين اعتقاد نشان داد و جان خود را بر سر آن گذاشت از ابتدا به برتري انديشه حاكميت دين معتقد بود و تا آخر همين انديشه را تقويت كرد و آنرا با مديريت شكوهمندي كه در مجلس خبرگان قانون اساسي نشان داد در تدوين قانون اساسي مترقي جمهوري اسلامي جلوه گر ساخت ولايت فقيه را محوري ترين اصل انديشه حكومت ديني ميدانست و نه تنها به اين انديشه تا آخر پاي بند ماند بلكه در راه دفاع از آن طعن ها كنايه ها دشمني ها حملات و تبليغات مسموم را تحمل كرد و تا شهادت پيش رفت . اين پايداري هم از محصولات اعتدال است . كسي كه گوهري را در پرتو اعتدال بدست آورده موجبي براي آنكه آنرا به بهانه اي كوچك يا بهائي اندك از دست بدهد نمي بيند.
دفاع شجاعانه از چنين انديشه اي بسيار طبيعي و آسان است كما اينكه صاحب اين انديشه معتدل و شفاف هرگاه متوجه شود در جائي مرتكب خطائي شده آنرا بسيار راحت و آسان مي پذيرد و شجاعت در پذيرش خطا نيز از ويژگيهاي صاحب چنين انديشه است . در سال 60 و يكي دو ماه قبل از شهادت آقاي بهشتي بود كه در منزل ايشان صحبتي خصوصي با ايشان داشتم و به حرفهاي دل ايشان كه هر وقت فرصت ميكردند با من در ميان ميگذاشتند گوش ميدادم . هرگز از ياد نمي برم كه در آن جلسه خصوصي آقاي بهشتي با اشاره به چند واقعه مهم كه در سالهاي 57 تا 59 رخ داده بود گفت اين را تجربه كرده ام كه هر وقت به نظر امام عمل كرديم درست بود و موفق بوديم و هر وقت از ايشان خواهش كرديم به ما اجازه بدهند به نظر خودمان عمل كنيم و نظر ايشان را كنار بگذاريم در همانجا ناموفق بوده ايم . اين شجاعت از كسي كه صاحب انديشه اي ژرف بود بسيار ستودني و گرانبهابود.
انديشه سياسي شهيد بهشتي در منظومه تفكرات و انديشه هاي ايشان از چه جايگاهي برخوردار مي باشد
فكر مي كنم جواب اين سوال شما را در قسمت اخير جواب سوال اول داده ام . اينها كه گفتم مربوط به حوزه سياسي بودند البته سياسي ـ اجتماعي به اعتبار اينكه سياست در اجتماع است كه ظهور و بروز پيدا مي كند. شهيد بهشتي يك متفكر عمل گرا بود نه تخيل گرا. او تلاش ميكرد علم و انديشه خود را در عرصه اجتماع نشان بدهد تا در زندگي مردم كاربرد داشته باشد. كار سياست هم همين است . اينكه آقاي بهشتي به حوزه علميه قم بسنده نكرد و قدم به عرصه مدرسه و دانشگاه گذاشت و به آلمان رفت و در كليسا و كنيسه و مراكز علمي و صحنه هاي مردمي فعاليت فكري كرد و بعد از بازگشت به ايران به كار روشنگري در قالب جلسات معارف و تفسير و حتي جلسات هفتگي در خانه خود روي آورد ناشي از همين ويژگي است . بنابراين انديشه سياسي در منظومه تفكرات شهيد بهشتي برآيند مجموعه تفكرات و انديشه هاست .
با توجه به همين نكته بسيار قابل توجه كه گفتيد به نظر شما محوري ترين دستاورد انديشه هاي شهيد بهشتي كه مستلزم صيانت و پاسداري فكري و عملي مي باشد چيست
اگر در اين جمله شهيد بهشتي دقت كنيد جواب اين سوال را خواهيد يافت . ايشان در يكي از سخنرانيهاي اواخر عمر شريفشان بعد از پيروزي انقلاب اسلامي خطاب به حضار مي گويند : « وقتي خواستيم از موضع صدق و حق و عدل كه روح اسلام است با هم برخورد كنيم گاهي هم تلخي است . ولي من اين تلخي ناشي از برخورد صادقانه را بر شيريني كاذب ناشي از برخورد منافقانه و مجامله آميز ترجيح ميدهم » .
نتيجه اي كه از اين جمله پرمعني در مورد سئوال شما ميگيريم اينست كه انديشه بايد در مرحله عمل زلال و شفاف جلوه كند و هيچ چيز جز صداقت نتواند جايگزين آن شود. نكته محوري اين نتيجه گيري كه هسته مركزي پاسخ به سئوال شما نيز هست اينست كه انديشه هنگامي ميتواند براي پاسداري از سرمايه هاي معنوي و اعتقادي و حتي بارور كردن خود در عرصه هاي مختلف اجتماعي كارائي داشته باشد كه وقتي به مرحله عمل مي رسد همان شفافيت دوران قبل از عمل خود را حفظ كرده باشد. اگر بخواهيم اين نكته را در يك كلمه بيان كنيم و به اين سئوال جواب بدهيم كه چه چيز ميتواند ضامن صيانت جامعه از آفات در همه عرصه ها باشد بايد بگوئيم : صداقت . آقاي بهشتي از حد اعلاي صداقت در گفتار و انديشه و عمل برخوردار بود. با تكيه برهمين صداقت بود كه آقاي بهشتي ميگفت : « ما راست قامتان جاودانه تاريخ خواهيم ماند. » او واقعا راست قامت بود.
حالا خوبست بحث را به يكي از عرصه هاي عملي كه شهيد بهشتي وارد آن شدند ببريم يعني تشكل سياسي . نقاط افتراق بين تشكل سياسي مورد نظر شهيد بهشتي و احزاب و تشكل هاي امروز جامعه را در چه مي بينيد
تشكل هاي امروز را يكپارچه ديدن و يك حكم براي آنها صادر كردن درست نيست . شايد منظور شما تشكل هاي متلون امروزي كه عملكردي صادقانه و متوازن ندارند باشد.
بله همينطور است . منظور تشكل هائي است كه برخلاف شعارهاي زيبائي كه ميدهند عمل مي كنند.
شهيد بهشتي حزب را معبد ميدانست و ميگفت اگر انديشه و عملي كه در حزب مطرح مي كنيم و به ظهور ميرسانيم درست مثل عبادت خدا نباشد و گرفتار شائبه باشد اين ديگر معبد نيست بلكه خانه شيطان است و حتي يك لحظه هم قابل تحمل نخواهد بود. اين نگاه به حزب يعني با احساس تكليف شرعي سراغ تشكل رفتن . بنابر اين انتخاب ها موضعگيري ها و اقدامات يك تشكل سياسي اسلامي فقط برمبناي حق شكل ميگيرد و هيچ چيز ديگري در آن دخالت ندارد. اين چيزي است كه آقاي بهشتي به عنوان دبيركل حزب جمهوري اسلامي بارها در موضعگيري هاي رسمي حزب و حتي انتخاب افراد براي مسئوليت ها و پيشنهاد دادن آنها به مسئولين رسمي كشور به آن پاي بندي كامل نشان ميداد و پيشنهاد آقاي رجائي براي نخست وزيري به رئيس جمهور وقت برهمين اساس بود. آقاي رجائي عضو حزب جمهوري اسلامي نبود ولي آقاي بهشتي معتقد بودند اگر فرد شايسته تري در خارج حزب يافتيم قطعا او را بايد براي نخست وزير يا هر پست ديگر پيشنهاد بدهيم يا منصوب كنيم و يا حتي در انتخابات كانديد كنيم . اين يعني شايسته سالاري . ولي بسياري از احزاب امروزي بجاي شايسته سالاري به خودسالاري و حزب سالاري و قدرت طلبي و انحصارطلبي روي آورده اند. همين نقطه افتراق كافي است كه اين قبيل احزاب را بسوي فاصله گرفتن از معبد بودن براند. از همينجاست كه ساير نقاط افتراق هم بوجود ميايند.
بدين ترتيب زمان ما زمان نياز به آشنائي نسل جوان با ابعاد مختلف انديشه هاي شهيد بهشتي است . آيا زمينه اي براي انجام اين رسالت فراهم آمده است
تا زمينه را به چه معني بگيريم . اگر منظور اين باشد كه نسل جوان تشنه شنيدن مطالبي از قبيل انديشه هاي شهيد بهشتي است يا نه جواب اينست كه اين آمادگي بسيار شديد و نياز جامعه به اين امر نيز زياد است . و اگر مقصود اين باشد كه آيا مجموعه امكانات كشور از قبيل رسانه ها و انتشاراتي ها و دستگاه هاي تبليغاتي به وظيفه خود در اين زمينه عمل مي كنند يا نه جواب متاسفانه منفي است . مطبوعات به اين موضوع كم توجهند صدا و سيما ميتواند بيشتر و بهتر به معرفي انديشه هاي اين متفكر بزرگ بپردازد. دستگاه هاي تبليغاتي به نظر ميرسد به ميزان اسقاط تكليف وارد اين ميدان ميشوند و حوزه هاي علميه از پرداختن به معرفي انديشه هاي عميق اين فرزند برومند خود كوتاهي مي كنند.اينجانب شهرهائي را سراغ دارم كه مردم آن به مناسبت هفتم تير علاوه بر اينكه مجالس عزاداري و سخنراني برگزار مي كنند حتي اطعام هم مي كنند. اين جايگاه شهداي هفتم تير بويژه شهيد مظلوم آيت الله بهشتي را نشان ميدهد و چه خوبست كه حوزه هاي علميه و رسانه ها و دستگاه هاي تبليغاتي با استفاده از همين زمينه به ترويج انديشه هاي اين انديشمند بزرگ اسلامي بپردازند.
شهيد بهشتي از جنس « انديشه » بود سخن او مبتني بر انديشه بود رفتار او مبتني بر انديشه بود مواضع او مبتني بر انديشه بود و راهي كه انتخاب كرده بود محصول مستقيم انديشه بود.
شهيد بهشتي در حوزه علميه قم نوآوريهاي زيادي كرد. تاسيس مدارس جديد در حوزه برنامه ريزي درسي جامع و متنوع با نگاه دورانديشانه به آينده تربيت عناصر كارآمد فكري مديريت مدارس جديد با صبغه ديني و با هدف نزديك ساختن افكار دو قشر روحاني و دانشگاهي ورود به عرصه دانشگاه و ايجاد پل ارتباطي ميان حوزه و دانشگاه و همينطور وارد كردن علوم روز به حوزه علميه از نتايج انديشه وري اين متفكر بزرگ بود.
اعتدال شفافيت پايداري شجاعت در پذيرفتن خطا مهمترين مشخصه هاي انديشه شهيد بهشتي بودند.
شهيد بهشتي به برتري انديشه حاكميت دين معتقد بود و « ولايت فقيه » را محوري ترين اصل انديشه ديني مي دانست و در راه دفاع از آن دشمني ها حملات و تبليغات مسموم را تحمل كرد و تا شهادت پيش رفت .
« انديشه » بايد در مرحله « عمل » زلال و شفاف جلوه كند و هيچ چيز جز صداقت نتواند جايگزين آن شود. همين امر ضامن صيانت جامعه از آفات در همه عرصه ها مي شود.
شهيد بهشتي در تعامل با مردم شاگردان خانواده خويشاوندان اهل فكر و علم و همكاران و همرزمان در همه عرصه ها با نهايت « شفافيت » برخورد مي كرد و هيچ ابهامي برجاي نمي گذاشت .