جريان روشنفكري غرب پس از تولد و به ظهور رسيدن جلوه هاي مختلف فكري و عملي آن در عرصه هاي حيات اجتماعي و فرهنگي و سياسي جوامع و كشورهاي غربي در جهان سوم به ويژه كشورهاي مسلمان گسترش يافت و نحله هاي گوناگوني را ـ كه هر كدام اساس و بنيان تحرك علمي و عملي خود را يافته هاي روشنفكران غرب و عملكرد آنان در مواجهه با « دين » و « مردم » قرار مي دادند ـ به وجود آورد.
در مقايسه جريان هاي روشنفكري شكل يافته در جوامع اسلامي كه خود را وامدار و تابع روشنفكران غرب مي دانند با آنچه در دنياي غرب به وقوع پيوست از جنبه هاي گوناگون تشابه و انطباق نمي يابيم .
نيافتن تشابه و انطباق در « انديشه » و « عمل » جريان روشنفكري در غرب با افكار و عملكردهاي جريانهاي روشنفكري غرب گرا در ايران از عمق غفلت ها و مسامحه گري هاي روشنفكران داخلي در انجام پژوهشهاي لازم براي دست يابي به حقايق و واقعيت ها خبر مي دهد و همين ضعف و نقصان براي اثبات اشتباهات و بيراهه روي هاي افراد و گروههاي مدعي روشنفكري در جوامع اسلامي كافي است .
خاستگاه جريان روشنفكري غرب شرايط نامطلوب و رنج آور كشورها و جوامع غربي در قرون وسطي بود. در اين اوضاع اسف بار كليساهاي منحط و محاصره شده در حلقه هاي « جهل » و « جمود » به ميدان داري وتعيين خط مشي براي عموم مردم جامعه از جمله دانشمندان و صاحبان انديشه و علوم و فنون مي پرداختند.
تحكم و فرمانروايي و سيطره جهنمي دستگاه كليسا در حالي لحظات حيات و زندگي سالم را براي مردم غرب به تلخي و ناگواري مي آميخت كه كشيشان و عوامل آنان دين پاك حضرت مسيح (ع ) را از حقايق اصلي خود تهي كرده بودند و با « تحريف » مفاهيم و تعاليم اصيل انجيل و ايجاد « بدعت » و گسترش « خرافه » در مسيحيت عملا با « دانش » و « خرد » مخالفت و ستيز مي كردند و راههاي رشد و شكوفايي علمي و آزادي هاي اجتماعي را مسدود مي ساختند.
عملكردهاي ضد دين سران و رهبران كليسا كه به نام دين تحقق مي يافت از دو جنبه دنياي غرب را با مشكل و رنج مواجه مي ساخت .
1 ـ جنبه اول برخوردهاي خشونت آميز و جنايت بار كليسا با اهل علم و دانش و تفكر بود. اين برخوردهاي قهرآميز و وحشتناك با تشكيل محكمه هاي « انگيزيسيون » يا « تفتيش عقايد » و با شكنجه ها و مجازات هاي سخت از جمله به دار آويختن خفه كردن و سوزاندن فضايي از رعب و خفقان در جوامع غربي به وجود مي آورد كه در اثر آن انديشمندان و محققان از ابراز ديدگاه ها و تئوري هاي علمي خود باز مي ماندند و مجبور بودند برخلاف نظرات كليسا درباره پديده هاي هستي سخني بر زبان جاري نسازند . (1 )
وجود اين جنايات كه در طول هفت قرن ـ از قرن 12 تا 19 ـ بر كشورهاي اروپايي تداوم داشت و در كام اهل علم و ادب شرنگ مرگ مي ريخت فضايي از بدبيني و تنفر نسبت به دين و مذهب در كشورهاي غربي به وجود آورد و دانشمندان و پژوهندگان عرصه هاي علم و خرد را به گريز از عقايد و آرمانها و ارزشهاي ديني ترغيب نمود.
2 ـ جنبه دوم ترويج تصورات غلط و منحط از « خدا » و « آفرينش » توسط دستگاه كليسا در جوامع غربي بود.
اين تصورات غلط و سطحي و خرافه آميز خالق جهان را در حد و اندازه يك « بشر » و در قالب هاي مادي و زميني ترسيم مي كرد و خرافه و اوهام را به جاي خدا مي نشاند. همين برداشت هاي تحريف گرايانه و خرافه آميز سران كليسا موجب شكل گيري و گسترش « تثليث » در ميان مردم غرب گشت كه براساس آن سه منشا قدرت و تاثير در جهان حاكم است خداي پدر (كه براساس عقايد گروههاي معتقد به تثليث در مسيحيت همان خداي اصلي و خالق جهان است ) خداي پسر (كه همان حضرت مسيح مي باشد!) و روح القدس (كه فرشته وحي است )
ترويج خرافه و جهل درباره آفريدگار جهان در بين مردم غرب يكي از عوامل تاثيرگذار براي گريز اهل علم و دانش و خرد از دين و مقابله و ستيز با عقايد و مفاهيم ديني محسوب مي شود.
در ميان دانشمندان غرب برخي دين و مذهب و باورها و عقايد ديني را همان گونه يافتند كه كليساي قرون وسطي به جامعه عرضه نمود و اين جاي تاسف است كه آنان راه تحقيق و پژوهش براي يافتن حقيقت را بر خويش مسدود نمودند و خرافات كليسا را عين دين تصور كردند!
يافته هاي كليسا درباره خدا و آفرينش توسط دانشمندان غرب آنان را به اظهارات سخيف و دون مقام علمي شان واداشت چنان كه « اگوست كنت » كه مدعي اصالت علم است اين گونه سطحي نگر درباره خداوند نظر مي دهد :
« علم پدر طبيعت و كائنات را از شغل خود منفصل كرد و او را به محل انزوا سوق داد و در حالي كه از خدمات او اظهار قدرداني كرد او را تا سر حد عظمتش هدايت نمود . » (2 )
البته اين تفكر خلاف علم و خرد در ميان دانشمندان غرب عموميت نيافت و گروهي از آنان با احساس مسئوليتي كه در برابر علم و دانش خويش داشتند به تحقيق و تفحص در پديده هاي طبيعت اهتمام ورزيدند و وجود خداوند قادر متعال را به دور از خرافه هاي دستگاه كليسا به اثبات رساندند.
« والتراسكارلندبرگ » يكي از دانشمنداني است كه يافته هاي كليسايي درباره خدا را به دور افكند و برخلاف « اگوست كنت » و همفكران او با جمعي ديگر از پژوهشگران دنياي غرب به كنكاش و تحقيق در زواياي پيكر وجود پرداختند و نتايج اين تحقيقات را در دسترس مردم جامعه خود قرار دادند(3 )
نكته قابل توجه اين است كه « والتراسكار لندبرگ » در بخشي از تحقيقات علمي خود درباره آفريدگار جهان به بررسي علل گريز دانشمندان غرب از خدا ودين و مذهب مي پردازد و تصورات غلطي كه كشيشان از حضرت پروردگار تبليغ و ترويج مي كنند را علت اصلي بدبيني و انصراف از خدا ودين مي داند. او مي نويسد :
« در خانواده هاي مسيحي اغلب اطفال در اوايل عمر به وجود خدايي شبيه انسان ايمان مي آورند مثل اين كه بشر به شكل خدا آفريده شده است ! اين افراد هنگامي كه وارد محيط علمي مي شوند و به فراگرفتن و تمرين مسائل علمي اشتغال مي ورزند اين مفهوم انسان گونه و ضعيف از خدا نمي تواند با دلايل منطقي ومفاهيم علمي جور دربيايد و در نتيجه بعد از مدتي كه اميد هر گونه سازش از بين مي رود مفهوم خدا نيز به كلي متروك و از صحنه فكر خارج مي شود. علت مهم اين كار آن است كه دلايل منطقي و تعريفات علمي وجدانيات يا معتقدات پيشين اين افراد را عوض نمي كند و احساس اين كه در ايمان به خدا قبلا اشتباه شده و همچنين عوامل ديگر رواني باعث مي شود كه شخص از نارسايي اين مفهوم بيمناك شود و از خداشناسي اعراض و انصراف حاصل كند . » (4 )
مي بينيم كه تصورات باطل و خرافه آميز از خداوند كه از دستگاه كليسا سرچشمه مي گيرد در كنار فضاي رعب و وحشت محكمه هاي انگيزيسيون و قتل و كشتارهاي ناشي از آن بسترها و زمينه هاي مساعدي را فراهم مي آورد تا جريان روشنفكري غرب عليه دين و مذهب به تكاپو و حركت بيفتد و با خلق آثار فكري و علمي در برابر مفاهيم خرافي و ضد عقل و خرد كليساي قرون وسطي قيام كند.
اين حركت روشنفكران غرب صحيح و قابل تقدير است زيرا آنها در برابر جهل و جمود كليسا ايستادند و راه را براي آن دسته از دانشمنداني همچون « گاليله » كه نظريه « حركت زمين » را ارائه داد و با مخالفت كليسا مواجه شد براي فعاليت هاي پژوهشي باز كردند و جامعه را به رشد و كمال علمي رهنمون گرديدند.
روشنفكران غرب باآن كه در حركت اوليه عليه دين خرافه آميز و سرشار از تحريف و بدعت به وجود آمده توسط سران كليسا محق و شايسته تقدير بودند لكن خود و جوامع غربي را از خرافه اي خارج كردند و متاسفانه در خرافه اي ديگر به دام انداختند! خرافه جديد عبارت بود از عناد و ستيز آنان با مطلق « دين » و حركت شتاب آلود براي جلوگيري از گسترش « معنويت » در جهان .
آنچه روشنفكران غرب از دين سراغ داشتند و ديده بودند تحريف ها و خرافه هاي كليساي قرون وسطي بود كه در غالب « مسيحيت » واژگون شده از حقايق اوليه به مردم عرضه مي شد. حال آن كه دين در دنيا به مسيحيت منحصر و محدود نمي گرديد و از همين رو سران و رهبران جريانهاي روشنفكري غرب در اوج جهل و ناآگاهي افكار و انديشه هاي خود درباره دين را به صورت فرمول هاي ثابت و فراگير به جهان اسلام صادر كردند و نحله هاي روشنفكري غرب گرا در كشورهاي مسلمان را با همان انديشه ها و چهارچوب هاي فكري و استراتژي و تاكتيك هاي مبارزه بنيان نهادند و عليه دين رهايي بخش « اسلام » به فعاليت هاي مخرب فرمان دادند!
جريان روشنفكري غرب و اذناب و شعبه هاي آن در كشورهاي اسلامي از جمله ايران آگاهانه و ناآگاهانه بر اين حقايق و واقعيت ها ديده فرو خوابانيدند :
1 ـ « اسلام » مسيحيت نيست . مسيحيت تحريف شده و در حصارهاي مطامع و اميال قدرتهاي كليسا اسير شده آنچه درباره خدا و آفرينش مي انديشد و تصورات سطحي و خردستيزانه اي كه به بشر ارائه مي دهد با آنچه در متن تعاليم اسلام وجود دارد تفاوتي اساسي و زيربنايي دارد از ديدگاه اسلام خداوند متعال « واحد » است و « يكتا » و هيچ كس در خلقت و آفرينش با او شريك و سهيم نيست . او همه هستي را ـ از كوچكترين و از ديده مخفي ترين پديده ها تا بزرگترين و عظيم ترين آنها يعني كرات مختلف و كهكشان هاي عظيم ـ خلق كرده است . او مظهر « علم » است و « قدرت » و « احاطه » و « مهر » و « رحمت » نسبت به همه انسانها و همه مخلوقات در پيكره هستي نامتناهي ثنويت و تثليث نه تنها در خلقت و آفرينش خدا راه ندارد كه اعتقاد به آن نيز شرك به خدا و در زمره بزرگترين گناهان محسوب مي شود. خدايي كه اسلام معرفي مي كند ماده نيست جسم نيست بشر نيست كه او خالق همه چيز است و خود « ازلي » و « ابدي » مي باشد.
2 ـ اسلام نه تنها همچون مسيحيت قرون وسطي و در هر شكل و قالب جديد و قديمش مخالف « علم » و « دانشمندان » و « مخترعان » نيست كه عين « علم » است و موجوديت خويش را از « علم الهي » مي داند و همه علوم و فنون و دانشهاي بشري را ارج مي نهد و گرامي مي دارد و آنها را مولود قوانين و سنن و مبناهايي مي داند كه خداوند متعال در دل طبيعت به وديعه نهاده و اهل علم و دانش را به جستجو براي كشف و بنيان نهادن اختراعات به حركت واداشته است .
تعاليم اسلام علم و دانش را « حيات » مي داند و جهل و ناداني را « مرگ » نام مي نهد (5 ) خداوند متعال در قرآن كريم به « قلم » و « نگارش » قسم ياد مي كند(6 ) و اولين فرمان و توصيه به پيامبرش را « خواندن » قرار مي دهد و خود را پروردگاري مي داند كه به وسيله « قلم » به بشر علم و دانش مي آموزد و بشر را به آنچه نمي داند هدايت و راهنمايي مي كند . (7 )
از ديدگاه تعاليم مقدس اسلام دانش آموختن در عرصه هاي مختلف و فنون و صنايع گوناگون مورد نياز جامعه « عبادت » خدا محسوب مي شود و پژوهشگران و دانشمندان از مقامي والا برخوردار مي باشند و اجر و پاداشي عظيم به آنان تعلق مي گيرد.
قوانين و تعاليم قرآن نه تنها به تشويق علم آموزي و بزرگداشت عالمان و دانشمندان مي پردازد و راه را براي امثال « گاليله » كه توسط كليسا تكفير مي شود باز و صاف مي نمايد كه خود در موارد متعدد درباره حركت زمين و خورشيد و پديده هاي جوي و خلقت انسان از مواد اوليه و كرات و آسمانها تعليم مي دهد و بشر را به تحقيق و حركت براي دسترسي به علم و دانش و آگاهي نسبت به كرات ديگر تشويق مي كند.
3 ـ اسلام مانند مسيحيت به برخي تعاليم عبادي منحصر نمي شود بلكه براي سعادت پيشرفت رشد و بالندگي و سلامت انسان در تمام شئون حيات مادي و معنوي قانون وضع نموده است و همه راهها را براي تحقق يك زندگي سالم فردي و اجتماعي كه اميد و نشاط و طراوت و تامين نيازهاي جسمي و روحي در ابعاد گوناگون از مشخصه هاي آن محسوب مي شود مساعد نموده است .
4 ـ همچنان كه اسلام مسيحيت نيست حوزه هاي علميه اسلام نيز كليسا نيستند و مراجع و فقها و انديشمندان اسلامي نيز پاپ و كشيش نمي باشند.
حوزه هاي علميه ما همواره مهد « علم » و « بينش » و « تحقيق » و مركز آموزش علوم و فنون و پرورش دهنده دانشمندان بزرگ در رشته هاي مختلف بوده اند و فيلسوفان فقيهان متكلمين مفسران اسلام شناسان نويسندگان شاعران عارفان رياضيدانان طبيبان و نوابغي چون « ابوعلي سينا » كه آثار علمي او سالهاي دراز در دانشكده هاي غرب تدريس مي شد و هم اينك نيز علوم و فنون دنياي غرب بنابه اعترافات دانشمندان منصف آنان همچون ويل دورانت و گوستا ولوبون و ژول لابوم وامدار دانشمندان اسلام مي باشد دراين مراكز و با علوم و معارف اسلامي پرورش يافته اند...
مي بينيم كه خاستگاه جريان روشنفكري در غرب با توجه به واقعيت هاي انكارناپذير درباره مسيحيت تحريف شده و عملكردهاي خيانت بار كليساي قرون وسطي با آنچه در « اسلام » به عنوان حقايق سرچشمه يافته از « وحي » و « سخن خدا » و منطبق با مصالح و نيازهاي فطري و طبيعي انسانها در تمام شئون فردي و اجتماعي و مادي و معنوي و جسمي و روحي و به صورت احكام و قوانين جامع و زندگي ساز قرآن به بشريت عرضه شده است تفاوت آشكار و بنيادين دارد.
همچنين مشاهده مي كنيم كه مقايسه حوزه ها و مراكز علمي و پژوهشي اسلام با كليساهاي غرب و نيز مقايسه مراجع و فقيهان و عالمان انديشمند و جامع نگر و زمان شناس اسلام با پاپ و كشيشان مسيحي عين جهل و سطحي نگري و نوعي مغالطه و بيراهه روي است .
اين مقايسه ها و ترديد افكني ها هم گريبان جريان روشنفكري غرب را گرفته و مخالفت با اسلام و قوانين جامع و حياتبخش آن را دستمايه تحركات و فعاليت هاي منتهي به عناد با « حقيقت » ساخته است و هم جريان هاي روشنفكري داخلي را به وادي جهل و ناآگاهي و اجتناب از ژرف نگري نسبت به حقايق و واقعيت ها افكنده است .
مبارزه جريان روشنفكري غرب با سيطره كليساي قرون وسطي و افكار و عملكردهاي سران و رهبران مسيحيت تحريف شده و خرافه گرا و تخريب حصارهاي دروغين كه به نام دين و مذهب انسان هاي غربي را به اسارت و ظلم و تباهي مي كشاند يك « راه » بود كه انديشمندان و روشنفكران به نيكي يافتند و پيمودند لكن آنچه به عنوان « مطلق انگاري » درباره دين و مقايسه اسلام و مراكز علمي آن با كليساي گريزان از حقيقت انجام يافت و تداوم دارد « بيراهه » است كه خطرات آسيب و زيانهاي آن به مرور براي بشريت آشكار مي شود.
حركت كنندگان در اين « بيراهه » تنها روشنفكران غرب نيستند كه نحله ها و جريان هاي روشنفكري غرب گرا در كشورها و جوامع اسلامي از جمله ايران نيز مسافران بي مقصد و خسته و درمانده اين بيراهه اند.

پاورقي :
1 ـ ويل دورانت » در جلد هجدهم كتاب « تاريخ تمدن » شمار قربانيان محكمه هاي انگيزيسيون يا تفتيش عقايد را از سال 1480 ميلادي (859 هـ ش ) تا سال 1488 (867 هـ ش ) يعني در مدت هشت سال بالغ بر 8800 تن سوخته و 96494 تن محكوم به مجازات هاي ديگر تخمين زده است .
2 ـ مجموعه آثار متفكر شهيد استاد مرتضي مطهري كتاب « علل گرايش به ماديگري » ص 480
3 ـ اين تحقيقات كه توسط چهل تن از دانشمندان غرب انجام يافته است تحت عنوان « اثبات وجود خدا » به فارسي ترجمه شده است .
4 ـ اثبات وجود خدا ص 51
5 ـ غررالحكم ج 2
6 ـ سوره قلم آيه اول
7 ـ سوره علق آيات 1 4 و 5
نيافتن تشابه و انطباق در « انديشه » و « عمل » جريان روشنفكري غرب با افكار و عملكردهاي جريان هاي روشنفكري غرب گرا در ايران از عمق غفلت ها و مسامحه گري هاي روشنفكران داخلي در انجام پژوهش هاي لازم براي دست يابي به حقايق و واقعيت هاي مربوط به « اسلام » و « مسيحيت » خبر مي دهد.
روشنفكران غرب با آن كه در حركت اوليه عليه دين خرافه آميز و سرشار از تحريف و بدعت به وجود آمده توسط كليسا محق و شايسته تقدير بودند لكن جوامع غربي را از خرافه اي خارج و در خرافه اي ديگر به دام انداختند خرافه جديد عبارت بود از عناد و ستيز آنان با مطلق « دين » و حركت شتاب آلود براي جلوگيري از گسترش « معنويت » در جهان !
اسلام مسيحيت نيست حوزه هاي علميه اسلام كليسا نيستند و مراجع و فقها و انديشمندان اسلامي نيز پاپ و كشيش نمي باشند. اين مقايسه ها « بيراهه » هايي هستند كه جريان روشنفكري غرب به اشتباه به وجود آوردند و نحله ها و جريان هاي روشنفكري غرب گرا در جوامع اسلامي از جمله ايران مسافران بي مقصد وخسته و درمانده آن مي باشند.