محمدمهدي بهداروند
يكي از موارد و محورهاي اصلي مطالعات جامعه شناسان وسايل ارتباط جمعي (رسانه هاي گروهي ) بررسي آثار كاركرد اين وسايل در دو سطح خرد و كلان مي باشد.
در مورد تاثير رسانه هاي گروهي بر زندگي انسان اجتماعي به طور عمده سه نظريه جامعه شناختي وجود دارد كه عبارتند از :
1 ـ برخي بر اين باورند كه ميزان تاثيرگذاري رسانه بر زندگي انسان نامحدود است .
2 ـ گروهي ديگر كاركرد رسانه هاي گروهي را بي تاثير مي دانند.
3 ـ عده اي معتقدند تاثير رسانه هاي گروهي مشروط است و ميزان تاثيرگذاري آن را در محدوده شرايط محيطي ارزيابي مي كنند.
البته ديدگاهي افراطي در برخورد با رسانه هاي گروهي مطرح بوده است كه از زمينه خاص فكري و هم تجربه هاي اجتماعي ويژه منبعث مي شود. برخي بر اين باورند كه وسايل ارتباط جمعي داراي چنان قدرتي هستند كه مي توانند نسلي تازه را براي اولين بار در تاريخ انسان پديد آورند نسلي كه با نسل هاي پيشين بسيار متفاوت است .
« لازار سفلد » در تبين اين ديدگاه مي نويسد :
« بسياري تحت تاثير همه جايي بودن ارتباطات جمعي (1 ) و قدرت بالقوه آنان به سختي هراسان شده اند. » در سمپوزيومي يكي از شركت كنندگان نوشت : « قدرت راديو را مي توان با قدرت بمب اتم مقايسه كرد . » (2 )
برخي ديگر را نيز عقيده بر اين است كه رسانه ها چندان تاثيري بر مخاطبين خود ندارند. به نظر اين دسته از انديشمندان « دوران سبع » وسايل ارتباطي و با آن دوران رواج عقايد تند و اسناد اثرات جادويي و خارق العاده به وسايل ارتباط جمعي پايان يافته است . (3 )
برآيند نهايي و دوري از افراط گرايي اين است كه وسايل ارتباط جمعي ابزار اجتماعي ـ فرهنگي به معناي عالي آن است و از اين جهت اثرات چشمگيري برجاي مي گذارند اما اين آثار نه آن چنان است كه هيچ محدوديتي نشناسد يا آن كه چنان ناچيز است كه هيچ اعتنايي را شايسته نباشد بلكه بايد ديد حدود تاثير اين وسايل چيست و در چه شرايطي اين تاثير است . محدوديت مي يابند يا تقويت شدني هستند با تمام اين اقوال آن چه بديهي بنظر مي رسد آن است كه بدور از آثار مثبت و منفي آن بايد اذعان داشت پيدايش دگرگوني هاي اجتماعي و تغيير ارزش هاي اجتماعي از مواردي است كه در نتيجه كاركرد رسانه ها صورت تحقق بخود مي گيرند. از سوي ديگر اين وسايل در فرآيند تهاجم فرهنگي و مقابله با آن جنگ رواني استعمار ملتها در امر بازسازي دستيابي به توسعه يافتگي تحقق هدفهاي آموزشي سرگرمي و غيره كاربرد موثري دارند.
امروزه در عصر انفجار اطلاعات ديگر اين حقيقت بخوبي اثبات شده كه از نظر كاركردهاي آموزشي رسانه ها سهم و نقش قابل ملاحظه اي در انتقال ميراث فرهنگي و فكري بشري در ميان ملل و انسانها دارا هستند. در واقع با ظهور وسايل ارتباط جمعي پيشرفته فرآيند آموزش از انحصار مدرسه و آموزشگاه خارج شده و جهان پهناور به عرصه آموزش تبديل گرديده است . در اين فرآيند وسايل ارتباط جمعي محدوديت هايي از قبيل مكان زمان محدوديت سني محدوديت هاي اقليمي و... از ميان برداشته شده است . در زمينه سياست و حكومت همان گونه كه رسانه ها بر تصميمات سياست دوران و هيات حاكمه اثر مي گذارند به منزله ابزاري در دست حكومت ها داراي كاربرد و كارآمد محوري هستند.
با مراعات و لحاظ كردن جنبه هاي مثبت و منفي كاركرد رسانه هاي گروهي اين پديده مي تواند از يك سو سبب وحدت همبستگي و وفاق ملي شود و از سوي ديگر حكومت ها مي توانند از اين پديده در ايجاد همگوني جهت دهي افكار عمومي و هماهنگ سازي نظريات توده مردم و جامعه نسبت به نظام سياسي و كاركردهاي آن استفاده كنند به طوري كه در نظام هاي استكباري صداوسيما و مطبوعات ابزاري قوي و موثر براي بيعت گرفتن از مردم و جامعه مي باشند. تا آن جا كه از مطبوعات كه مهمترين و بارزترين وسايل ارتباط جمعي است و در ارتباطات و جابجايي اطلاعات و بويژه تاثيرگذاري بر افكار عمومي لقب « ركن چهارم » را بخود اختصاص داده نام برده مي شود.
بنابراين در تقسيم سه گانه مي توان كارآمدي اين پديده ها را در موارد ذيل مشاهده كرد :
1 ـ عامل انتقال ارزش ها و هنجارهاي فرهنگي
2 ـ ساماندهي ارتباط خانواده و فرد با دنياي خارج
3 ـ تاثير گذاري بر نهادهاي سياسي اجتماعي جامعه
بر اين اساس حيات سياسي و اجتماعي بشر امروز بشدت تحت تاثير رسانه هاي گروهي قرار دارد. با درنظر گرفتن اين واقعيت مسلم كه پيام هاي رسانه ها هرگز از جنبه هاي سازنده و مخرب خالي نبوده ضروري است به مطالعه و بررسي پديده ارتباطات و آثار و كاركردهاي آن بيش از پيش پرداخته شود.
اهميت اين كار از آن جهت است كه رسانه هاي گروهي با كاركرد خود و با استفاده از دو عنصر « اطلاعات » و « پيام » به صورت امواج صوتي تصويري و غيره با هم در نورديدن مرزها و افكار و اذهان انسان ها اثر نهاده و به كنش ها و رفتارهاي فردي و اجتماعي آنها جهت مي دهند. پيام هايي كه در قالب امواج صوتي تصويري و يا كتاب و يا مجله در جهان امروز انتشار مي يابد در برخي موارد سبب ظهور و شكل گيري حوادث و رخدادها و رويدادهاي سياسي مهمي در واحدهاي سياسي و در عرصه كشورها و حتي جهاني مي گردند. به عنوان مثال توليد و نمايش يك فيلم سينمايي يا يك مقاله و يا يك كتاب كه جنبه توهين به اعتقادات و باورهاي ديني يك آيين را دارد در فاصله كوتاهي به يك پديده سياسي مهم تبديل مي گردد.
تنوع و گستردگي ارتباطات در عصركنوني
از ويژگي عصر حاضر ماشيني شدن زندگي افزايش جمعيت تقسيم كار و مشاغل تخصصي شدن فعاليت ها بسط و گسترش حوزه هاي مشاغل و تنوع امكانات بهره وري و غيره است .
در چنين دنيايي رسانه هاي گروهي و ارتباطات از نقش حياتي در زندگي بشر برخوردار مي باشند.
برخي از شناخته شده ترين و شاخصترين انواع ارتباطات عبارت از ارتباطات سازماني (اداري ) ارتباطات اقتصادي ارتباطات مديريتي و بالاخره ارتباطات سياسي است . ارتباطات سازماني در فعاليت هاي موسسات و سازمان ها برقرار است . ارتباطات اقتصادي محدود به قلمرو فعاليت هاي اقتصادي است ارتباطات مديريتي در شاخه هاي صنعتي مديريت تجاري و مديريت آموزشي و مديريت سياسي جريان دارد. ارتباطات سياسي نيز به حوزه مملكت داري ارتباط ميان حكومت و شهروندان و كشورها با يكديگر مربوط مي شود.
سازمان يونسكو وسايل ارتباط جمعي را در صورت ذيل طبقه بندي كرده اند.
1 ـ وسايل ارتباط رودررو
2 ـ وسايل ارتباط محلي منطقه اي و گروهي
3 ـ وسايل ارتباط جمعي
بررسي جايگاه رسانه هاي عمومي در قبل و بعد از انقلاب اسلامي
با نگاهي به رسانه هاي گروهي و انواع آن در دوران قبل و بعد از پيروزي انقلاب اسلامي مي توان كاركردهاي آنها را در تغييرات جوامع بشري بخوبي دريافت .
كاركرد سينما
ورود سينما به ايران از دوران حكومت پهلوي مصادف بود با پيروي و تقليد از حال و هواي فيلمهاي غربي . كساني كه متولي اين حرفه بودند نه حس مسووليت ديني داشتند و نه عرق ملي بلكه بعضا نسبت به اسلام نيز از خود ضديت نشان مي دادند . (4 ) عملكرد مخرب و منفي سينما در اين برهه از تاريخ ايران موجب شد تا نوعي مخالفت اجتماعي نسبت به اين پديده در جامعه ايران بوجود آيد و خانواده هاي مذهبي و اصيل روحانيون آگاه و بيدار به مخالفت جدي با سينما برخاستند.
آلودگي سينما به ابتذال و فحشا و اشاعه فرهنگ غربي علماي دين را بر آن داشت تا فتواي شرعي عليه سينما صادر كنند. شيخ فضل الله نوري آن را وسيله اي جهت تحذير و عامل نو ظهور غرب براي رسوخ در اعتقادات ملت ايران دانست . (5 )
كاركرد مطبوعات
كاركرد اصلي در ترويج اين پديده در عصر پهلوي در حقيقت آن بود كه كوشش مي شد تا افكار عمومي را از مسايل اساسي مملكت منحرف ساخته و مردم را بصورت مصرف كنندگان انفعالي ارزش ها و عادات غربي درآورند.
اين رسانه متاسفانه در بدو ورود و در مرحله شكل گيري خود در دوره قاجار به ايران در شرايط نامطلوب تقليد سطحي از غرب و بي توجهي به هويت ملي تكوين يافت .
نسل اوليه مطبوعات كشور بشدت تحت نفوذ حكومت هاي استبدادي وقت بودند و جز نقش جارچي و زبان يك طرفه حكومت ها نقش ديگري را ايفا نمي كردند.
سال 1357 شمسي را سال حكومت مطبوعات ايران ناميده اند زيرا در اين سال حدود چهارصد نشريه منتشر شد كه شروعي جهت حضور مطبوعات در خدمت بلوغ فكري و آگاهي هاي سياسي و اجتماعي جامعه ايران محسوب مي شد.
جمع بندي و نتيجه گيري
رسانه هاي گروهي علاوه بر اين كه در فرآيند مطبوعات و جابجايي اطلاعات در درون جامعه و ملل داراي سهم تاثير جدي هستند مي تواند با كاركرد خويش در عرصه هاي سياسي فرهنگي و اقتصادي به موازات تحولات عميق در نهادهاي سياسي اجتماعي فرهنگي و دگرگوني باورها و ارزش هاي مسلم جامعه كارساز بوده و به عنوان يك دانشگاه عمومي در راستاي شكوفايي و اعتلاي فرهنگ جامعه به فعاليت بپردازند و زبان هدايت خويش را بكار بسته و جامعه را به سمت و سوي مطلوب هدايت نمايند.
پي نوشت ها
1 - Uhig uitg .
2 - Lazavsre la ) P . F ( mertav ) R.K ( mass P.P ular
Cvmmvnieatievl aud organizrd siciat و نيزرك : كارنو
(ژان ) ActloNP ;294 جامعه شناس وسايل ارتباط جمعي ـ ترجمه با توساروخاني و منوچهر محسني ص 45
3 - Lazorofcld ) P . F ( 4 ـ
marton ) R K ( op . cit P ;494 اغلب كساني كه در صنعت ايران پيشگام بوده اند يا فرنگ رفته و تربيت شده ي غرب بودند يا غيرمسلمان نظير روسي خان كه از پدري انگليس و مادري تاتار روس متولد شده بود و اوهانيان ارمني كه از روسيه به ايران بازگشته بود به تقليد ازغرب به فيلمسازي پرداخت (كيهان شماره 14469 71 2 9 )
5 ـ همان منبع