در گستره حيات دنيايي هيچ انساني را نمي يابيم كه در باره جهان هستي به تلقي و برداشتي نرسيده باشد و بر اين اساس نوعي « جهان بيني » براي خويش نگزيند و بر پايه اين جهان شناسي ـ اگر چه باطل و ناقص و سطحي باشدـ به بايدها و نبايدهايي كه در مجموعه وسيع خود « ايدئولوژي » نام مي گيرد پايبندي نشان ندهد.
حتي كساني كه هيچ مكتب و مسلكي را برنگزيده باشند و اهل علم و مطالعه و تاثيرپذيري از مفاهيم آثار مكتوب نيز نباشند و در بستر كره خاك و فضا و لحظات شب و روز دنيا به دم غنيمتي و لذت جويي و پوچ گرايي عمر سپري سازند به نوعي تلقي نسبت به هستي معتقد شده اند و بر اساس اين جهان بيني سطحي و سخيف ايدئولوژي و عمل و كنش خود را تنظيم مي كنند.
با اعتقاد به اين اصلي كلي و فراگير و آثار متفاوتي كه در عرصه هاي حيات دنيايي متجلي مي سازد هنر هنرمند و آثار هنري را مي توان تقسيم بندي نمود و با اصل مزبور محك زد.
در اين تقسيم بندي با يك نگرش كلي به دو جهان بيني و بايدها و نبايدهاي ناشي از آن دست مي يابيم و بر اين اساس هنر هنرمندان و آثار هنري را به دو دسته تقسيم مي كنيم : « دين گرا » و « دين گريز » .
هركدام از اين دو نوع هنر و هنرمند و اثرهنري داراي مشخصه هايي در ابعاد فكري و سياسي و اجتماعي هستند كه با شناخت آنها مي توان اين دو نوع هنر را از هم تفكيك نمود.
در اين بررسي فشرده و موجز به اثرپذيري هنرمندان دين گرا و دين گريز از جهان بيني و باورهاي خود و انتقال آن به آثار هنري به عنوان يكي از مهم ترين مشخصه هاي هنر ديني و هنر غيرديني اشاره مي كنيم .
در آثار هنرمندان خداگريز و دين ستيز به دليل جهان نگري هاي مبتني بر ماده گرايي و مطلق انگاري حيات دنيوي نوعي « بدبيني » و « تنگنا » موج مي زند.
اين بدبيني و احساس ضيق و تنگي در حيات دنيا از جهان بيني و نگرش غيرالهي آنها به خلقت و آفرينش نشات مي يابد.
هنرمند دين گريز به معرفت و شناخت نسبت به آفريدگار جهان دست نيافته است و از همين رو خلقت و هستي و نظم و سامان شگرف و فيض و رحمتي را كه در تمام زواياي آن موج مي زند و همه چيز را در مسيري پاك و متعالي و سرشار از مهر و موهبت الهي به حركت كمال آفرين رهنمون مي شود نمي بيند ونمي شناسد.
از ديد او هستي و خلقت عبث است و نامفهوم .
او در آثار خويش به گونه اي واژه سازي و عبارت آفريني مي كند و خواننده يا بيننده را متاثر مي سازد كه گويي گستره عميق و پر رمز و راز هستي را با همه شگفتي هايش شناخته است و به اين حاصل نهايي دست يافته كه هرچه هست پوچي است و بيهودگي ! حال آنكه از هستي و خلقت هيچ نمي داند و اين افكار سطحي و سخيف و ديد ضيق و تنگ خود اوست كه به جاي حقيقت هستي تصور كرده است ! در واقع او با نظم و نثري كه مي آفريند و اثري كه پديد مي آورد « برون ريزي » مي كند و عقده هاي دروني اش را به عنوان « هستي شناسي » و در قالب اثر هنري در محيط خارج منعكس مي نمايد!
اين بدبيني و احساس ضيق و تنگي در حيات دنيا ناشي از خداناشناسي و دوري از انس با پروردگار و تهي بودن لحظات زيست انساني از ذكر و ياد حضرت معبود است و طبيعي است همچنان كه ياد خدا و پرستش ذات مقدس او وسعت و فراخي مي آفريند و لحظات زندگي را سرشار از لذت و نشاط و آرامش مي كند غفلت از معرفت الهي و ذكر و ياد او تنگي و ضيق مي آفريند و انسان بي خدا و دين گريز را تحت فشار و رنج قرار مي دهد.
قرآن كريم به زيبايي هرچه تمامتر اين حالت را توصيف مي كند :
« ومن اعرض عن ذكري فان له معيشه ضنكا » (1 )
« و هركس از توجه و ذكر و ياد من رو برتابد زندگي و معيشتي تنگ و پرفشار خواهد داشت . »
اين ضيق و تنگنا نتيجه و حاصل طبيعي گريز از حقيقت مطلق هستي است و انعكاس عملكردهاي خلاف و ناصحيح خود انسان محسوب مي شود.
از شگفتي هاي بزرگ اين است كه هنرمند خدا گريز و دين ستيز راه روشن و همواري را كه به انوار مقدس حق رهنمون مي شود و خورشيد پرفروغ حقيقت را مي نماياند رها كرده و در تاريكي ها در جستجوي نور و روشني است !
اينگونه « حقيقت يابي » در واقع « حقيقت گريزي » است و راه و روشني براي توجيه تفكر باطل و عملكردهاي ناشي از خداگريزي مي باشد! چرا كه انسان اسير در چنبره خودبيني و خويشتن گرايي همواره در تكاپوي يافتن راهي است براي معقول جلوه دادن خلافكاري ها و شهوت گرايي ها و چه بسا حركت در متن ظلمت و سياهي و نيافتن نور و روشني زمينه ساز توجيه خودخواهي ها و گمراهي ها و اصرار بر تداوم پرشتاب آن باشد!
هنرمند خداگريز و دين ستيز حقيقت را مي بيند و تلائلو و فروغ آن را احساس مي كند و درعين حال چشم فرو مي خواباند و خود را به نديدن و نيافتن مي زند!
چنين كسي به عمدو براي فرار از مسئوليت و تعهد و نقش آفريني در عرصه حيات خاكي حقيقت را نفي مي كند. او به كسي مي ماند كه سر در چاه فرو برده و فرياد برمي آورد كه روشني نيست !
اين جهان پرآفتاب و نور ماه
تو بهشته سر فرو برده به چاه
كه اگر حق است پس كو روشني
سربرآر از چاه و بنگر اي دني
جمله عالم شرق و غرب آن نور يافت
تا تو در چاهي نخواهد بر تو تافت (2 )
در نقطه مقابل هنرمند دين گرا و ارزشمدار قرار دارد.
هنرمند دين گرا به هستي و خلقت خوش بين است و جز زيبايي و فيض و مهر و رحمت نمي بيند و تمام ذرات پيكر هستي را داراي شعور و در مسير رشد و كمال و رو به سوي مبدا آفرينش در سير و حركت مشاهده مي كند.
اين حالت زيبا و بهجت زا از نوع تلقي او از هستي و جهان بيني و ايدئولوژي ناشي از آن سرچشمه مي يابد.
براساس اين تفكر جهان هستي عبث و بيهوده نيست بلكه هدفدار است و سرشار از عشق و خير و رحمت .
او خود را در گستره هستي رها شده نمي بيند و مخلوق و آفريده خالق و پروردگاري مي يابد كه بر همه افكار و انديشه هاي دروني و اعمال و حركات و گذشته و آينده و انگيزه ها و مقاصد احاطه كامل و مطلق دارد و هم او از شدت رافت و مهر نسبت به بندگان همه زمينه ها و بسترها و شرايط لازم را براي شكوفايي و رشد استعدادهايي كه در نهاد انسان به وديعه نهاده است مهيا نموده و راه فلاح و رستگاري را به آدميان نمايانده و از عواقب و آثار مهلك تباهي ها و پليدي هاي دروني و بروني بيم داده است .
چنين كسي به دليل جهان نگري توحيدي خويش كه انسان را به اوج پاكي و تقرب به درگاه حضرت پروردگار مي رساند به نشاط در حيات دنيايي و اميد به نتايج نهايي اعمال نيك خويش دست يافته است .
روح و روان او در اوج آرامش به سر مي برد و هرگز احساس تنگي و ظلمت و تاريكي نمي كند. چرا كه مشعل پرفروغ ياد و ذكر خدا فضا و گستره جان و دلش را روشن ساخته و آرامشي شيرين و اميدزا و حركت آفرين تمام لحظات زندگي دنيايي او را فرا گرفته است .
همانگونه كه دوري از ياد و ذكر حضرت حق تنگي و ضيق مي آفريند و هنرمند خداگريز را در محاصره فشارهاي ناشي از آن گرفتار مي سازد ذكر و ياد حق و پرستش ذات مقدس او هنرمند دين گرا و ارزشمدار را به « آرامش خاطر » مي رساند و وجودش را از عشق و اميد و انبساط سرشار مي سازد.
قرآن كريم اين حالت زيبا را اينگونه توصيف مي نمايد :
« الا بذكرالله تطمئن القلوب » (3 )
« آگاه باشيد كه دلها با ياد و ذكر خدا به آرامش مي رسد. »
طبيعي است كه از آثار هنري دين گرا و ارزشمدار كه حاصل و نتيجه تلاش هنرمند موحد و دين باور است اميد و نشاط مي تراود و همه پيكره هستي را زيبا و هدفدار و داراي آينده اي روشن و بهجت آفرين مي نماياند.
مخاطب هنرمند دين گرا هرگز خود را در هستي رها شده و بي هدف نمي يابد كه او هستي را هدفدار و رو به مقصدي متعالي در سير و حركت مي بيند و از همين رو خويشتن را كه جزئي از هستي است همراه با آن در رشد و كمال مي يابد و در تمام لحظات زيست دنيايي اش نور هدايت و اميد و نشاط و آرامش و زيبايي و پاكي و تقدس را با همه ذرات وجودش لمس و احساس مي نمايد.
چنين هنري پاك زيبا طراوت بخش پويا و سرشار از اميد به آينده روشن است .
و پرورش يافتگان اين هنر ـ كه هنرمندان خداگرا و دين مدار و مسئول و متعهد در برابر سرنوشت انسانها مي باشند براي بشريت تشنه حقيقت و جوياي آرامش پيام آور عشق پاك الهي و معنويت زلال اسلام و رهايي از اسارتهاي درون و برون و سعادت و رستگاري ارضي و سمائي هستند.

پي نوشتها :
1 ـ قرآن كريم سوره طه آيه 124
2 ـ مثنوي دفتر سوم ص 214
3 ـ سوره رعد آيه 28
هنرمند دين گريز و حقيقت ستيز با نظم و نثري كه مي آفريند « برون ريزي » مي كند و عقده هاي دروني اش را به عنوان « هستي شناسي » و در قالب اثر هنري در محيط خارج منعكس مي نمايد!
از آثار هنري دين گرا و ارزشمدار اميد و نشاط مي تراود و همه پيكره هستي را زيبا و هدفدار و داراي آينده اي روشن و بهجب آفرين مي نماياند.
در آثار هنري مبتني بر ماده گرايي و مطلق انگاري حيات دنيوي « بدبيني » و « تنگنا » موج مي زند.