در نظام سياسي و مديريتي اسلام « صداقت ها » و « ضابطه ها » به صورت دو « اصل » بنيادين به نقش آفريني مي پردازند و همه رفتارها موضعگيري ها تعاملها و عملكردها را تحت الشعاع خود قرار مي دهند.
اين دو اصل به ما مي آموزند كه نحوه سلوك مديران با يكديگر مواجهه آنان با مجموعه معاونين مشاورين و كاركنان و نيز تعامل و ارتباط هر كدام از اين افراد و مجموعه ها با « مردم » بايد براساس « صداقت » در تفكر و كنش و عمل باشد و از سوي ديگر در چارچوب « ضابطه و قانون » و براساس معيارهاي پذيرفته شده شرعي و عقلي كه امور مختلف را به نظم و سامان مي آورند و به سوي رشد و كمال رهنمون مي شوند صورت پذيرد.
در مقابل دو اصل « صداقت ها » و « ضابطه ها » كه در عرصه هاي مديريت هاي سياسي و اجتماعي و اقتصادي نقشي تعيين كننده دارند و بسترساز رشد و بالندگي و سالم سازي هاي اخلاقي و اقتصادي مي شوند « رفاقت ها و رابطه ها » قرار دارند كه نقشي تخريبي ايفا مي كنند و با به خطر انداختن ارزشها و هنجارها راه را بر رشد و سامان يابي امور مختلف مسدود مي سازند.
رفاقت ها و رابطه ها در جايگاه خاص خود بسيار ممدوح و پسنديده مي باشند و از عوامل استحكام وفاق و همگرايي و رونق يافتن مودتهاي پايدار بين مديران و همكاران محسوب مي شوند و تداوم آنها علاوه بر جلب رضايت و خشنودي حضرت پروردگار آثار ارزشمند اجتماعي مي آفرينند و فضاسازي هاي مبتني بر صميميت و محبت و نشاط در محيطهاي اداري را به ارمغان مي آورند لكن اگر از جايگاه خود خارج شوند و جايگزين صداقتها و ضابطه ها شوند تباهي و فساد مي آفرينند. زيرا مانع نقش آفريني عنصر « صداقت » و نيز « ضابطه هاي قانوني و اخلاقي » در مواجهات و برخوردها مي گردند.
وجود عنصر « صداقت » موجب مي شود اشتباهات خطاها قصورها و تخلفها و بيراهه روي ها در تعامل متقابل مديران و كاركنان گوشزد شود و افراد خاطي و خطاكار به اشتباه خود واقف شوند و از « بيراهه ها » به « راه » بيايند. همچنين « ضابطه » هاي اداري و اخلاقي موجب مي شود كه پس از شناسايي خاطيان مواجهات لازم با آنان صورت پذيرد و هر كس براساس نوع خطا و ميزان خلافكاري براساس ضابطه هاي موجود « تنبيه » شود و از ادامه فعاليت هاي مخرب او جلوگيري گردد.
اگر صداقت ها و ضابطه ها تعطيل شوند و از نقش آفريني آنها جلوگيري به عمل آيد رفاقت ها و رابطه ها با شدت و حرارت هرچه تمامتر در محيط هاي اداري چهره مي نمايند و به يكه تازي مي پردازند.
در چنين وضعيت اسف بار و خلاف شرع و عقل رفيق بازي ها و رابطه بازي ها به جاي صداقت ها و ضابطه ها مي نشينند و هر انسان خطاكار و آلوده به انحراف و خلاف را « تبرئه » مي كنند و از برخورد و مواجهه قانوني رهايي مي بخشند. اينجاست كه معصيت و گناه در زشت ترين چهره خود در عملكردهاي اين دسته از مديران ظهور مي يابد و عرصه هاي مديريت هاي كوچك و بزرگ به صحنه هاي تاخت وتاز « شروران » و « فاسدان » و « غارتگران » تبديل مي شود.
اين اوضاع آشفته و آلوده به گناه و تباهي علاوه بر اينكه سيستم هاي مديريتي وزارتخانه ها سازمان ها و موسسه هاي دولتي و خصوصي را با « هرج و مرج » مواجه مي سازد و علاوه بر اينكه دست اشرار و خطاكاران و غارتگران اموال عمومي را باز و گشوده مي دارد و بر حرص و عطش آنان مي افزايد و به موجودات « سيري ناپذير » تبديلشان مي كند ساير افراد را نيز به خلافكاري و فسادگرايي در صحنه هاي كار و تلاش ترغيب و تشويق مي نمايد و به مرور كار را به آنجا مي رساند كه اين نوع عملكردهاي خلاف و گنه آلود « طبيعي » و « عادي » مي شود! يعني هيچ كس احساس « تقيد به ارزشها » و « ترس از گناه « نمي كند و هم رنگ جماعت خلافكار و ارزش ستيز مي شود و روح و جانش را در معرض يورش فساد و تباهي قرار مي دهد و طبيعي است كه از اين افراد ضعيف الايمان و متزلزل نمي توان انتظار داشت كه همانند گروه « تقواپيشگان » و « وارستگان » كه در هر شرايطي و در هر محيط و جمع فاسدي از صراط مستقيم الهي ذره اي منحرف نمي شوند و دين به دنيا نمي فروشند به بيراهه ها در نيفتند.
مي بينيم كه وقتي « صداقتها و ضابطه ها » در مسلخ « رفاقت ها و رابطه ها » قرباني شوند چسان همه چيز به خطر مي افتد و مهالك و مرداب هاي عفن انحطاط و تباهي آماده بلعيدن همه چيز مي شوند.
اين سخن بيداركننده انديشمند توانا شهيد مظلوم آيت الله بهشتي را به ياد بياوريم :
« مكتب به ما مي گويد ما رودربايستي نداريم و ما با همه مسائل ساده يا پيچيده « صريح » برخورد مي كنيم و اين « اخلاق اسلامي » ماست . « تلخ » است كه انسان با يك يار ديرين پرخاش كند كه : برادر اينجا منحرف شدي و داري چه كار مي كني ! ولي اين پرخاش در عين تلخي « شيرين » هم هست . بگذاريد « رفاقت ها و رابطه ها » هرگز نتواند « صداقت ها و ضابطه ها » را به خطر بيندازد. »
در اين سخن عبرت زا تامل مي كنيم :
1 ـ موضوع نخستين « مكتب » است .
تعاليم و قوانين و دستورالعمل هاي اخلاقي و رفتاري اسلام به ما فرمان مي دهد كه با كسي « تعارف » نداشته باشيم و در « رودربايستي » نمانيم بلكه با مسائل « كوچك » و « بزرگ » و « ساده » و « پيچيده » با « صراحت » برخورد كنيم تا بدين وسيله راه براي « اصلاح » و مقابله با « افساد » باز و هموار شود.
اگر به مكتب اسلام و آموزهاي جامع و دستورالعملهاي زندگي ساز آن بينديشيم و به « وظيفه » و « مسئوليت » خود در تبليغ و ترويج و تحقق ارزشهاي متعالي ديني « حساس » و « عامل » باشيم هرگز در دام « تعارف » ها و « رودربايستي » ها گرفتار نمي آئيم و در همه شرايط به « تكليف الهي » خود عمل مي نمائيم .
2 ـ موضوع دوم « اخلاق اسلامي » است .
اخلاق اسلامي بسيار فراگير و گسترده است و بر همه حركات رفتارها عملكردها و سيره و روشهاي زندگي فردي اجتماعي سياسي اقتصادي و فرهنگي ما « نظارت » مي كند و براي هر نوع رفتار و در هر شرايط و با هر ويژگي « قانون » و « روش » دارد.
نبايد اخلاق اسلامي را در چند دستورالعمل ساده محدود و محصور نمود كه اين نگرش به اين موضوع بسيار مهم و حياتي توسط هر كسي كه صورت گيرد از « جهل » و « سطحي نگري » برمي خيزد.
اخلاق اسلامي تا آنجا از « جامعيت » و « گستردگي » برخوردار است كه براي هر مساله و مشكل كوچك و بزرگ ساده و پيچيده سياسي و اجتماعي و اقتصادي و فرهنگي و مرتبط با ساير شئون و ابعاد حيات دنيايي « دستورالعمل » دارد و « راه » مي گشايد و « سعادت » و « رستگاري » مي آفريند.
3 ـ موضوع سوم مواجهه « صريح » است .
در انحرافات خطاكاري ها فسادها و تباهكاري ها « صراحت » به هنگام مواجهه و طي نمودن مراحل « شرعي » و « قانوني » بسيار حائز اهميت است .
وقتي موجوديت يك وزارتخانه سازمان وموسسه در معرض خطر قرار مي گيرد و فضاي پاك و سالم و بالنده آن به فساد و تباهي آلوده مي شود بايد بسيار « صريح » با « خلاف » و « خلافكار » برخورد نمود و با سرعت و شتاب از انحراف و انحطاط اخلاقي يا اقتصادي جلوگيري به عمل آورد.
اينجا جاي غفلت كوتاهي فراموش كاري و كار امروز را به فردا موكول كردن نيست .
در سيره و روش پيامبر اكرم (ص ) و ائمه اطهار(ع ) تامل ورزيم كه چگونه در امور مربوط به حقوق عمومي و آنجا كه پاي اجراي حدود الهي به ميان مي آمد چقدر با صراحت و قاطعيت عمل مي كردند و بين « ضعيف » و « قوي » و « آشنا » و « بيگانه » تفاوتي قائل نمي شدند.
4 ـ موضوع چهارم « تلخي » نهفته در مواجهات و برخوردهاي صريح و قاطع و حق مدار مي باشد.
طبيعي است كه برخوردهاي حق گرايانه « حق مداران » با خلافكاري ها و انحرافات اخلاقي و اقتصادي در مذاق افراد خاطي و خلافكار « تلخ » مي آيد. به ويژه آنكه خطاكاران از دوستان و رفيقان نزديك باشند و سالها به انس و مودت و محبت روزگار سپري كرده باشند! اما به هر حال خطا خطاست از هر كس و در هر موقعيت كه صادر شود بايد با آن مواجهه سريع و صريح نمود.
اگر « حق بين » و « حق خواه » باشيم و بسيار « دقيق » و « ژرف » با پديده ها مواجه گرديم در مي يابيم كه « تلخي برخوردهاي صريح » با خطاكاران و تباهي آفرينان در هر لباس و موقعيت شغلي و با هر پيوند و رابطه مودت آميزي كه به ما دارند « حلاوت و شيريني » خاصي را به ارمغان مي آورد كه در مقايسه با آن تلخي ها بسيار ارزشمند و بزرگ و نجاتگر مي باشد. مي دانيد اين حلاوت و شيريني چيست
« صداقت ها و ضابطه ها » در مسلخ « رفاقت ها و رابطه ها » قرباني نمي شوند.
« خطا » خطاست از هر كس و در هر موقعيت كه صادر شود بايد با آن مواجهه سريع و صريح شود.
اگر از نقش آفريني « صداقت ها و ضابطه ها » جلوگيري به عمل آيد « رفاقت ها و رابطه ها » با شدت و حرارت هرچه تمامتر در محيط هاي اداري چهره مي نمايند و عرصه هاي مديريت هاي كوچك و بزرگ به صحنه هاي تاخت و تاز خطاكاران تبديل مي شود.