آشنايي با مركز تدوين و نشر متون درسي حوزه
گفت و گو با حجت الاسلام والمسلمين رضا مختاري
اشاره
مركز تدوين و نشر متون درسي حوزه ـ مركز متون ـ در سال
1378 به منظور تاليف كتاب هاي درسي حوزه
فعاليت هاي خود را آغاز
كرد كه تاكنون چند عنوان كتاب درسي را تدوين و منتشر نموده است .
به منظور آشنايي با فعاليتهاي مركز
گفت وگويي با حجت الاسلام
والمسلمين رضا مختاري مسئول مركز انجام داديم كه توجه شما را به
آن جلب مي نمائيم .
روند تاسيس مركز تدوين و نشر متون درسي حوزه
(متون ) را توضيح دهيد.
در چند دهه اخير تدوين متون جديد و كارآمد در حوزه هاي
علميه
كم و بيش وجود داشته و در اين زمينه كارهاي فردي
انجام شده است . كساني مانند مرحوم آيت الله مظفر با تاليف
منطق و اصول فقه و آيت الله شهيد صدر با تاليف حلقات و
همچنين علامه طباطبايي با تاليف دو كتاب « بدايه » و « نهايه »
گامهاي بلندي در اين راه برداشته اند. اينها نمونه هايي از
فعاليتهاي پراكنده و فردي است كه با موفقيت همراه بود. البته
برخي از تلاشها هم به شكست انجاميد به منظور اينكه اين
اقدامات
روند مناسب و مقبولي داشته باشد
لازم بود كه
مركزي براي اين منظور تاسيس شود. بدين جهت در شماره اول
پيام حوزه در سال 73 كه آن زمان بنده سردبير پيام حوزه بودم
پيشنهادي را مبني بر تشكيل دفتري به نام « دفتر بررسي و تاليف
كتب درسي » در مركز مديريت حوزه علميه مطرح كرديم براي
اين منظور
بعضي از مقدمات اوليه مانند برخي از كتابها انجام
شد و منتظر فرصتي بوده كه اين برنامه انجام شود تا اينكه در
سال 1378 با حمايت مالي حضرت حجه الاسلام والمسلمين
جناب آقاي حاج سيدجواد شهرستاني (دام عزه ) آن را تاسيس
كرديم .
و ابتدا با نام « دفتر تاليف و نشر متون درسي حوزه » شروع به كار
كرديم و اينك نام آن به « مركز تدوين و نشر متون درسي حوزه ها »
به نام اختصاري « متون » ـ تغيير يافته است .
در اينجا بيان يك نكته كه مورد اتفاق همگان است ضروري
مي باشد و آن اينكه در هر زمان بايد بهترين و مناسبترين كتابها
متون درسي باشد والا اگر قرار بود كه به همان كتابهاي اوليه اكتفا
شود
لازم بود كه هم اكنون نيز كتاب « الذريعه » سيدمرتضي يا
« عده الاصول » شيخ طوس يا « فصول » و يا همان كتابهاي اصولي
اهل سنت كه بيش از معالم خوانده مي شد
كتاب درسي باشد نه
كتابهايي همچون رسائل
مكاسب و كفايه .
پس در اين كبراي كلي
مخالفتي وجود ندارد
بلكه بحث
مخالفين در صغراي قضيه است كه آيا كتابهاي فعلي بهترين و
مناسبترين است يا نه با توجه به اينكه بعضي تلاشها درگذشته
موفق نبوده و به ضرر نظام آموزشي و كتابهاي درسي بوده
نگران
هستند كه مبادا كتابهاي نامناسبي جايگزين شود.
مقام معظم رهبري
حضرت آيه الله خامنه اي (دامت بركاته
الوافره ) بارها در سخنراني هاي عمومي و جلسات خصوصي
ضمن تاكيد بر ضرورت تدوين كتب درسي مناسب
ويژگي هايي
را براي آنها متذكر شدند از جمله در آذرماه سال 1374 در جمع
علما و فضلاي حوزه علميه قم در مدرسه فيضيه فرمودند :
« مساله كتابهاي درسي را بايد جدي گرفت
بايد كتابهاي درسي
تغيير كند. بناي بر تغيير هم بايد بر صرفه جويي در وقت طلبه
باشد. طلبه ما « مغني » را مي خواند
در حالي كه همين مطالبي را
كه در « مغني » است
مقدار لازم آن در كتاب كوچكتر ديگري
وجود دارد كه به زبان خيلي خوبي نوشته شده و يك نفر نويسنده
معاصر
آنرا نوشته است ... بايد لجنه اي از فضلاي بزرگ حوزه
علميه بنشينند و يك دوره فقه
از طهارت تاديات
به زبان ساده
بنويسند كه كار « شرح لمعه » را بكند. « شرح لمعه » كتاب نسبتا
كلي است
ما چرا براي عبارتهاي سخت
طلبه را معطل كنيم
كتاب هاي درسي ديگر هم همين گونه اند. اين كتابها كه از آسمان
نازل نشده است . يك روز هم كتاب هاي درسي ديگري بود
...بنابراين
بايد در كتب درسي تغيير جدي صورت گيرد چون
تحول از پايه بايد شروع بشود
در خود كتب درسي بايد كار بشود
و در درس خارج فقه هم مباحث كاربردي و مورد استفاده بايد
مطرح گردد. »
علماي سنتي و كساني كه كاملا معتقد به حفظ مباني حوزوي
هستند نيز بر اين باورند كه بايد كتابهاي درسي حوزه تغيير يابد.
از جمله حضرات آيت الله بهجت (دام ظله ) و مرحوم آيت الله
سيدمهدي روحاني . و بزرگان ديگر همچون آيت الله مصباح
يزدي نيز بر ضرورت تغيير كتب درسي تاكيد كردند.
بنابراين در عين حال كه كتاب هاي فعلي
خوب هستند ولي
بعضي از آنها براي محققين نوشته شده است نه طلبه اي كه تازه
مي خواهد با يك علم آشنا شود.
مركز تدوين و نشر متون درسي حوزه كه در سال 78
فعاليتهاي خود را آغاز كرده نشر كتب درسي را نيز بعهده گرفت
تا با كيفيت و قيمت مناسب در اختيار طلبه ها قرار گيرد و سه
كتاب « آئين نگارش »
« حكومت اسلامي » و « منطق » را منتشر
كرد. و از اين به بعد نيز خود ما آثار تاليف شده را منتشر خواهيم
كرد.
برنامه هاي اوليه مركز
اولويت براي تهيه متون درسي سطح
يك حوزه يعني دوره شش ساله اول است . براي اين منظور ده
گروه علمي ذيل تشكيل شد.
1 ـ تفسير و علوم قرآن
.2 كلام
.3 فقه و اصول .4 منطق و
فلسفه .5 ادبيات عرب .6 اخلاق و آداب .7 علوم حديث .8 گروه
عمومي .9 تاريخ و سيره .10 گروه برنامه ريزي درسي و آموزشي .
اين گروهها متشكل از اساتيد
مولفين و متخصصين در
رشته هاي فوق است . و برنامه گروهها بدين صورت است كه ابتدا
هدف از آموزش هر علمي را در اين دوره شش ساله بررسي
مي كنند و سپس بررسي مي شود كه متون فعلي با اين هدف
تناسب دارد يانه
و در صورتي كه هدف را برآورده نمي كند . كه 90 % آنها چنين
است
براساس سرفصلهاي جديد و تعيين حجم كتاب و پايه
تدريس آن و ساعاتي كه بايد صرف تدريس آن شود
متن جديد
تاليف مي شود. پس از تاليف متن جديد و قبل از چاپ
كتاب در
اختيار افراد متخصص قرار مي گيرد و از آنان پيرامون كتاب نظر
خواهي شده و پس از رفع اشكالات كتاب چاپ مي شود. پس از
انتشار نيز از اساتيد و شاگردان نظرخواهي مي شود تا در
چاپ هاي بعدي اشكالات برطرف و اصلاحات وارد
شود.
كتاب درسي موفق هم كتابي است كه هر سال نقائص آن
برطرف شود نه اينكه يك كتاب تا مدت 60 سال بدون هيچ
اصلاحي كتاب درسي باقي بماند.
يكي از اشكالاتي كه برخي از اساتيد حوزه هاي
شهرستان ها مطرح مي كنند اينستكه متون درسي براي چند
سال ثابت نيست و مرتب تغيير مي كنند و لذا اساتيد
نمي دانند كه براي سال آينده چه كتابي براي تدريس خواهد
بود و اين موجب مشكلاتي مي شود
آيا براي رفع اين
مشكل تدابيري انديشيده مي شود
در حال حاضر اين اشكال تا حدي وجود دارد ولي به تدريج
برطرف مي شود. يكي از عمده ترين برنامه هاي ما نظر خواهي از
اساتيد و تامين نظر آنهاست و ابتدا درباره متون قبلي و فعلي از
اساتيد قم و شهرستانها نظر خواهي شده و نقاط ضعف و قوت
بررسي مي شود. البته متون را كه تاكنون چاپ كرده ايم
اينطور
نبوده كه در سال بعد به كلي تغيير يابد
بلكه اشكالات جزئي آنها
در چاپهاي بعدي برطرف ميشود
ولي نام كتابها همچنان ثابت
مي ماند تا تغييرات و اصلاحات
مشكلي ايجاد نكند مثل
منطق (1 ) امسال با تجديد نظر كلي منتشر شد
و حدود پنجاه
صفحه از آن كاسته شد
ولي نام آن همچنان منطق (1 ) است .
چه ويژگي ها و معيارهايي را براي كتاب درسي در نظر
مي گيريد
كتاب درسي بايد داراي خصوصياتي باشد كه عبارتند از :
1 ـ مقبوليت علمي مولف يا مولفان
2 ـ طرح مباحث هر علم در چند مرحله و چند سطح
3 ـ استفاده از دستاوردها تحقيقات متاخران كه بيشتر معاصر آنرا
پذيرفته اند
4 ـ اشاره به برخي از آراي متقدمين و سير تحول و مراحل
تاريخي بحث
5 ـ انسجام و وحدت روش در هر كتاب و وجود هماهنگي با
كتاب بالاتر و پايين تر.
6 ـ پرهيز از طرح مباحث بسيار دقيق و پرمناقشه
7 ـ تقسيم و تدوين مباحث و عنوان بندي متناسب با شكل
شناخته شده و مورد قبول مشهور
8 ـ استفاده از ادبيات و انشا عربي يا فارسي مناسب
9 ـ رعايت تقديم و تاخير لازم در طرح مباحث
10 ـ فراهم آوردن و ذكر كردن مقدمات لازم براي تثبيت هر
مطالب
11 ـ اتمام بحث با نتيجه روشن و مشخص
12 ـ آموختن كيفيت طرح هر بحث و نحوه ورود و خروج و روش
استدلال و بيان ثمره يا ثمرات بحث و ارتباط منطقي هر بحث با
مباحث قبل و بعد
13 ـ فراهم آوردن زمينه تحقيق و مراجعه به منابع اصلي از طريق
ارجاعات مولف در برخي موارد.
مواردي كه بدانها اشاره شد مجموعه شرايطي است كه در
يك كتاب درسي بايد رعايت شود. البته علاوه بر موارد ذكر شده
يك سلسله مسائل جانبي همچون شكل
طراحي
صفحه آرايي و
چاپ كتاب هم در آموزش دخالت دارد و سعي ما در مركز
اينستكه حتي المقدور
اين جهات را نيز رعايت كنيم .
مركز تدوين تاكنون چه اقداماتي انجام داده و چه
كتابهايي را تاليف كرده است
كتابهايي كه تاكنون منتشر شده عبارتند از :
1 ـ آئين نگارش : اكنون سال سومي است كه در پايه ششم تدريس
مي شود.
2 ـ حكومت اسلامي : از سال گذشته براي پايه ششم تهيه شده
است .
3 ـ منطق (1 ) : از سال قبل و در سال جاري نيز با تجديد نظر و
اصلاحات در پايه اول تدريس مي شود. شش كتاب ديگر هم در
سال جاري به عنوان كتب درسي پيشنهادي اخلاق براي تدريس
در شش پايه سطح 1
درسي تدوين شده كه ان اشاالله به زودي
منتشر ميشوند و آنها عبارتند از :
4 ـ اخلاق (1 ) : براي تدريس در پايه اول
5 ـ اخلاق (2 ) : براي تدريس در پايه دوم
6 ـ اخلاق (3 ) : براي تدريس در پايه سوم
7 ـ اخلاق (4 ) : براي تدريس در پايه چهارم
8 ـاخلاق (5 ) : براي تدريس در پايه پنجم
9 ـ اخلاق (6 ) : براي تدريس در پايه ششم
اين كتابها براي تدريس تدوين شده يا به عنوان مطالعه
آزاد طلاب
اين كتابها به عنوان كتاب درسي و به منظور تدريس آماده شده
است اما با توجه به اينكه كتابهاي درسي قبلي وقت زيادي را
ميگيرد
مجال براي تدريس بعضي از آنها در حال حاضر وجود
ندارد و اين امر موكول شده به بعد از آنكه كتابهاي جايگزين
آماده شود . به عنوان مثال با تاليف كتاب منطق 2
حدود 130
ساعت در تدريس منطق و جايگزين شدن نحو 1 به جاي
(صمديه ) و (بدايه )
حدود 100 ساعت صرفه جويي در وقت
مي شود.
بنابراين پس از تاليف كتابهاي جايگزين
زمينه تدريس همه
قسمتهاي آنها فراهم مي شود.
برخي از اساتيد شهرستانها مطرح مي كردند كه مطالعه
آزاد حكومت اسلامي
سوالات و ابهاماتي را براي طلاب
به وجود مي آورد و موجب مشكلاتي مي شود.
بله
اشكالشان وارد است و ما مي پذيريم و ما هم براي
تدريس آن را تدوين و منتشر كرديم
ولي با توجه به نبودن
فرصت براي تدريس آن
معاونت آموزش چنين تصميمي گرفته
است . و پس از تدوين كتابهاي جايگزين در صرف و نحو و منطق
فرصت براي تدريس حكومت اسلامي حاصل خواهد
شد.
كتابهاي اخلاقي كه تهيه شده
به صورت آزمايشي در
برخي مدارس تدريس مي شود يا در كليه مدارس
بستگي دارد به نظر اساتيد اخلاق و مديران مدارس و
حوزه ها. نكته مهمي كه در كتب اخلاقي مد نظر بود اينكه مولفين
كتابهاي اخلاقي بايد ثبوتا و اثباتا مشكلي نداشته باشند تا استاد
اخلاق رغبت به تدريس داشته باشد و طلاب هم به راحتي بحثها
را قبول نمايند. با توجه به اينكه در ميان معاصرين شخصيتهائي
كه فرصت تاليف كتابهاي اخلاقي را داشته باشند
وجود
نداشت
به همين جهت كتابهايي از ميان كتابهاي اخلاقي
موجود كه مولفين آنها داراي شرط فوق بودند و آموزه هاي
اخلاقي آنان مورد اتفاق اكثر علماي بعدي قرار داشت
انتخاب
شد و متناسب با زمان فعلي تحرير و تلخيص گرديد مثلا اخلاق
5 و 6 تحريري از كتاب « جامع السادات » مرحوم نراقي است و
در حدود 550 صفحه مي باشد .
چند كتاب ديگر نيز آماده شده كه در سالجاري انشاالله
منتشر خواهد شد.
به غير از كتابهاي فوق
چند عنوان كتاب ديگر نيز در حال
تاليف است كه براي اين شش پايه تدوين و منتشر خواهد شد.
كتابهاي منتشر شده قبلي هم بحمدالله موفق بوده
همچون
« آئين نگارش » كه هم در برخي حوزه هاي خواهران هم تدريس
مي شود و هم در مراكز ديگر همچون موسسه آموزشي ـ پژوهشي
امام خميني . و در طول 6 ماه حدود بيست هزار نسخه چاپ شده
است .
كتاب « حكومت اسلامي » هم در بعضي حوزه هاي خواهران
است . ولي با توجه به اينكه برخي مسائل آن براي پايه اول
سنگين و مشكل بود
مطالب مشكل آن به « منطق 2 » منتقل
شد.
كتابهايي كه قرار است در آينده تاليف شود
در چه
زمينه هايي مي باشد
دو كتاب نحو است كه « نحو 1 » جايگزين جامع المقدمات و
« نحو 2 » جايگزين سبوطي مي شود و يك كتاب « بلاغت » نيز
جايگزين جواهرالبلاغه مي شود. سه كتاب قرآني تجويد
علوم
قرآني و تفسير هم بناست تدوين شود. در زمينه كلام هم سه
كتاب براي سطح يك تاليف خواهد شد. همچنين كتاب « آشنايي
با تاريخ فقه و اصول » از ديگر برنامه هاي در دست اقدام مركز
مي باشد.
با توجه به اينكه بسياري از طلبه ها به دنبال نوشتن پايان نامه
هستند و در هيچ دوره اي
روش تحقيق تدريس نمي شود
به اين
جهت در اين زمينه تدوين كتاب روش تحقيق به بخش آموزش
پيشنهاد شد و آنها هم پذيرفتند و انشاالله « روش تحقيق »
متناسب با تحقيقات حوزوي منتشر خواهد شد.
سه كتاب هم به عنوان « متون » تدوين خواهد شد همه اهل
فن قبول دارند كه اگر كسي بخواهد متون ادبي اعم از قرآن و
حديث را به خوبي بفهمد با خواندن صرف و نحو و قاعده صرف
نمي شود و بايد در كنار آن
متون مهم آموزش داده شود تا طلبه
مهارت بر فهم متن و ترجمه آن پيدا كند. والا ممكن است كسي
بيست بار معني را تدريس كرده باشد
اما قادر نباشد يك صفحه
متن عربي را بنويسد و يا يك صفحه كتاب « الغدير » يا
« نهج البلاغه » را درست بفهمد.
اشكال اينستكه برنامه ها به گونه اي بوده كه ادبيات را فقط از
طريق قواعد آموزش دادند
در حاليكه ادبيات را بيش از آنچه كه
مي توان از قواعد فهميد
بايد از متون ياد گرفت .
به همين منظور سه كتاب متن تاليف خواهد شد كه مشتمل
بر مجموعه اي از خطبه هاي نهج البلاغه
دعاهاي صحيفه شريفه
و متون مهم عربي از نظم و نثر همچون بخشهايي از امالي سيد
مرتضي
ارشاد شيخ مفيد است . در اين متون
لغات مشكل هم
شرح داده شده است و با خواندن اين متون طلبه مسلط بر فهم
درست كتاب و سنت و متون دقيق عربي و مسلط بر ترجمه
مي شود.
: آيا در اين فعاليتها با مشكلاتي هم مواجه بوديد
يكي از مشكلات مهم
فقدان امكانات است
در حال حاضر
براي گروههاي علمي امكاناتي وجود ندارد. ما حتي مكاني براي
فعاليتهاي ده گانه علمي نداريم . و هر كدام به صورت مستقل در
مدارس يا مراكز ديگر فعاليت مي كنند. اگر براي فعاليتهاي
گروههاي علمي
مكان ثابتي وجود داشت
بسيار موفقتر بوديم .
بعلاوه بايد كتابهاي درسي كشورهاي اسلامي همچون الازهر
مصر
عربستان سعودي
دانشگاههاي لبنان
سوريه و كل
حوزه هاي علمي سني و شيعه در دنيا را در اختيار داشته باشيم .
تا بررسي شود كه پيشرفته ترين كتابها و بهترين روشها كدام
است . ولي امكان تهيه آنها را نداريم . البته با همين مقدورات
سعي شده كه برنامه ها پيش برود و اميد است كه نظام آموزشي
متناسب با نيازها و اهداف و مورد رضايت امام زمان (عج ) تدوين
و اجرا شود.
رهبر معظم انقلاب حضرت آيت الله خامنه اي
بارها در سخنراني هاي عمومي و جلسات خصوصي
ضمن تاكيد بر ضرورت تدوين كتب درسي مناسب
ويژگي هايي را براي آنها متذكر شدند
مرتد تدوين و نشر متون درسي حوزه كه در سال
78 فعاليتهاي خود را آغاز كرده نشر كتب درسي را
نيز بعهده گرفت تا با كيفيت و قيمت مناسب در اختيار
طلبه ها قرار گيرد و سه كتاب « آئين نگارش »
« حكومت اسلامي » و « منطق » را منشتر كرد.
