آمريكا بدنبال كاپيتولاسيون در بالكان
محمدرضا عرفانيان
خبرگزاري جمهوري اسلامي
وزير امور خارجه صربستان و مونته نگرو اخيرا اعلام كرد واشينگتن خواستار امضاي توافقنامه دو جانبه اي با بلگراد مبني بر عدم استرداد شهروندان آمريكايي به دادگاه بين المللي رسيدگي به جرايم است .
« گوران سويلانويچ » وزير امور خارجه صربستان و مونته نگرو گفت : تصميم مقامات بلگراد در اين خصوص در ماه آينده ميلادي اعلام خواهد شد.
در حالي كه اتحاديه اروپا با امضاي چنين توافقنامه هايي در منطقه مخالف است وزير امور خارجه صربستان و مونته نگرو گفت براي بلگراد آسان نيست كه به درخواست آمريكا جواب منفي بدهد.
ناظران معتقدند در حالي كه بلگراد طي سه سال گذشته در جهت پيوستن به اتحاديه اروپا تلاش كرده است چنين موضعگيريهايي بوضوح حكايت از آن دارد كه مقامات صربستان بر سر دوراهي دشواري قرار گرفته اند.
دادگاه بين المللي رسيدگي به جرايم با هدف محاكمه كساني تشكيل شد كه عليه بشريت مرتكب جرم و يا جنايتي شده اند.
آمريكا اين دادگاه را به رسميت نشناخت و هنگامي كه تلاشهايش براي ممانعت از به رسميت شناخته شدن اين دادگاه بي نتيجه ماند در تيرماه 1381 تهديد كرد از تمامي عمليات حافظ صلح سازمان ملل كناره گيري خواهد كرد مگر اينكه سربازان اين كشور در برابر دادگاه كيفري بين المللي مصونيت داشته باشند.
آمريكا در پي اين اقدام تصميم گرفت با بسياري از كشورهايي كه توافقنامه تشكيل دادگاه بين المللي را امضا كرده اند قراردادهاي جداگانه اي به امضا برساند و براي شهروندان اين كشور مصونيت كسب كند.
در حالي كه توافقنامه تشكيل دادگاه بين المللي رسيدگي به جرايم از سوي 139 كشور به امضا رسيده واشينگتن موفق شده است كه تا كنون با 28 كشور توافقهاي جداگانه اي براي كسب مصونيت براي شهروندان آمريكايي كسب كند.
آلباني بوسني و هرزگوين روماني و بلغارستان از جمله كشورهاي حوزه بالكان هستند كه تا كنون توافقنامه عدم استرداد شهروندان آمريكايي به دادگاه بين المللي رسيدگي به جرايم را امضا كرده اند.
« كالين پاول » وزير امور خارجه آمريكا چندي پيش در حاشيه امضاي پيمان همكاري « يادران » توافقنامه اي را با « فاتوس نانو » نخست وزير آلباني امضا كرد كه براساس آن تيرانا متعهد شد هيچيك از شهروندان آمريكا را به دادگاه بين المللي رسيدگي به جرايم جنگي تحويل ندهد.
بوسني و هرزگوين نيز چندي پيش اين توافقنامه را به امضا رساند.
اين در حالي است كه مقامات زاگرب چندي پيش بادرخواست واشينگتن براي امضاي اين توافقنامه مخالفت كردند.
در حالي كه واشينگتن از يك سال پيش خواستار امضاي اين توافقنامه از سوي مقامات كرواسي بود زاگرب در يك موضعگيري آشكار از امضاي آن سرباز زد.
آمريكا نيز اعلام كرده بود چنانچه مقامات زاگرب از امضاي اين توافقنامه امتناع كنند واشينگتن كمك 19 ميليون دلاري خود را به زاگرب به حال تعليق در خواهد آورد.
از ديدگاه مقامات زاگرب امضاي توافقنامه عدم استرداد شهروندان آمريكايي به دادگاه بين المللي به منزله در انزوا قرار گرفتن كرواسي از سوي اتحاديه اروپا بود.
گرچه مقامات كرواسي طي يك دهه گذشته و در حركت بسوي اتحاديه اروپا همواره سعي كرده اند به نوعي با سياستهاي آمريكا نيز همراهي كنند ولي اين بار ناگزير مسير اتحاديه اروپا را برگزيدند.
كشورهاي حوزه بالكان در شرايطي براي امضاي توافقنامه عدم استرداد شهروندان آمريكايي به دادگاه بين المللي ازسوي واشينگتن تحت فشار قرار گرفته اند كه اسلووني نيز براي امضاي اين توافقنامه با ترديد مواجه است .
گرچه « ديميتري روپل » وزير امور خارجه اسلووني تاكيد كرد كه لوبليانا براي امضاي اين توافقنامه چندان تحت فشار قرار ندارد ولي به نظر نمي رسد كه مقامات واشينگتن در برخورد با كشورهاي حوزه بالكان بخواهند براي برخي استثنا قايل شوند.
مقدونيه نيز با شرايط مشابهي مواجه است . در حالي كه اسكوپيه براي عضويت در اتحاديه اروپا تلاش مي كند از سوي آمريكا براي امضاي اين توافقنامه بشدت تحت فشار قرار گرفته است .
واشينگتن تاكيد كرده است چنانچه مقامات اسكوپيه از امضاي اين توافقنامه امتناع كنند آمريكا كمك 10 ميليون دلار خود را به مقدونيه به حال تعليق در خواهد آورد.
مقدونيه در شرايطي بر سر چنين دوراهي قرار گرفته است كه نيروهاي اتحاديه اروپا از دو ماه پيش جايگزين نيروهاي پاسدار صلح آمريكا در اين كشور شدند.
تقابل ديدگاههاي سياسي و بعضا نظامي آمريكا و اتحاديه اروپا بويژه كشورهاي حوزه بالكان را با مشكلات جدي مواجه كرده است .
در حالي كه كشورهاي حوزه بالكان پس از بحرانهاي اين منطقه در جهت عضويت در نهادهاي بين المللي نظير اتحاديه اروپا و ناتو تلاش مي كند اختلاف نظرهاي واشينگتن و بروكسل اين كشورها را با نوعي سردرگمي سياسي مواجه كرده است .
ناظران بالكان معتقدند واشينگتن با بهره برداري از وضعيت سياسي و اقتصادي كشورهاي منطقه و نيز اشتياق اين كشورها در پيوستن به سازمانهاي قدرتمند غربي سعي مي كند بيش از گذشته در جهت تامين منافع خود گام بردارد.
به نظر مي رسد كه مقامات واشينگتن در جهت تامين منافع آمريكا پا را از مسايل سياسي اقتصادي و نظامي فراتر گذارده و برخي كشورهاي منطقه را به امضا توافقنامه هايي خارج از عرف سياسي و حقوق بين الملل وادار مي كنند.
مصونيت و يا معاف بودن شهروندان آمريكايي از حضور در دادگاه بين المللي رسيدگي به جرايم جنگي از مسايل مورد مناقشه اين كشور با سازمان ملل و ديگر نهادهاي حقوقي محسوب مي شود.
اين در حالي است كه اصرار واشنگتن بر امضاي قرارداد با برخي كشورها در خصوص عدم تحويل شهروندان آمريكايي به دادگاه بين المللي رسيدگي به جرايم جنگي جرم ديگري است كه قطعا مقامات كاخ سفيد هيچ محمل منطقي براي آن ندارند و اين اقدامات فقط در چارچوب يك سو نگري آمريكابه حقوق بين الملل قابل ارزيابي و بررسي است .
نگاهي به ساختار اجتماعي اقتصادي و نظامي برخي كشورهاي شرق اروپا بخوبي نشان مي دهد كه واشينگتن در حمايت از اين كشورها براي پيوستن به سازمانهايي نظير ناتو به دنبال دستيابي به امكانات نظامي بيشتر نيست بلكه كاخ سفيد در اين روند فقط در تلاش براي گسترش دايره نفوذ نظامي و سياسي خود است .
به نظر مي رسد كه آمريكا در روند گسترش دايره نفوذ خود به بالكان ضمن تلاش براي ايجاد نقاط اتكا بيشتر در منطقه سعي مي كند با شعاع عملياتي اتحاديه اروپا در منطقه و روند گسترش اين نهاد بين المللي مقابله كند.
ناظران بالكان معتقدند واشينگتن براي اين منطقه و بويژه صربستان اهميت ويژه اي قايل است و چشم انداز وسيعي را براي مشاركت سياسي و نظامي با كشورهاي منطقه ترسيم كرده است .
اتحاديه اروپا نيز بويژه طي سه سال گذشته باجديت كامل در صدد جذب صربستان مونته نگرو و ديگر كشورهاي حوزه بالكان بسوي خود بوده و همچنين تلاش كرده كه با تشكيل نيروهاي ويژه به تقويت حضور نظامي خود در منطقه بيفرايد.
چندي پيش نيروهاي اتحاديه اروپا جايگزين نيروهاي پاسدار صلح آمريكا و ناتو در مقدونيه شدند. در بوسني و هرزگوين نيز همين وضعيت در حال شكل گيري است و تمامي اين اقدامات بوضوح بيانگر آن است كه اتحاديه اروپا تلاش مي كند مديريت كشورهاي جنوب شرقي اروپا را بسوي محور بروكسل هدايت كند و از واگذاري مناطق تحت نفوذ جديد به آمريكا ممانعت كند.
اين در حالي است كه واشينگتن نيز حاضر نيست به هيچ قيمتي در اين كشاكش بازي را به رقباي اروپايي خود واگذار كند.
كارشناسان بالكان معتقدند آمريكا بويژه طي سالهاي اخير بر روي هم پيمانان جديد خود در بالكان و اروپاي شرقي بيشتر از دوستان قديمي و سنتي خود در اروپا حساب مي كند.
سفر غيرمنتظره « كالين پاول » وزير امور خارجه آمريكا به بلگراد كه چندي پيش انجام شد نيز در همين چارچوب قابل ارزيابي است .
آمريكا پس از نااميدي از همراهي كامل متفقين قديمي خود مانند آلمان و فرانسه در صدد ايجاد شبكه اي از متحدان كوچك است .
واشينگتن تحت هيچ شرايطي حاضر به واگذاري بالكان به اروپا وبه خصوص به آلمان و فرانسه نيست .
برخي از رسانه هاي بالكان هنگام سفر پاول به بلگراد اعلام كردند جينجيچ نخست وزير مقتول صربستان متمايل به آلمان بود در حالي كه « ژيوكويچ » نخست وزير كنوني صربستان محبوب واشينگتن است و از اقدامات اين كشور در عراق حمايت مي كند.
چنين ادعاهايي مي تواند بيانگر آن باشد كه مقامات واشينگتن برنامه هاي گسترده اي را براي همكاري و همپيماني با شركاي جديد در بالكان دردست دارند.
همكاري با دادگاه لاهه قطع ارتباط با ارتش جمهوري صربسكا انجام اصلاحات سياسي و اقتصادي در كشور اصلاح ساختار ارتش و نيز امضاي توافقنامه عدم استرداد شهروندان آمريكايي به دادگاه بين المللي از جمله شروطي است كه تاكنون از سوي واشينگتن براي گسترش روابط به بلگراد پيشنهاد شده است .
از سوي ديگر واشينگتن بارها تاكيد كرده است كه صربستان دربرابر انجام اين پيشنهادات امتيازات خاصي دريافت خواهد كرد.
عضويت سريع در طرح مشاركت براي صلح ناتو حمايت سياسي و مالي عادي سازي روابط تجاري سرمايه گذاريهاي آمريكا در صربستان از جمله امتيازاتي است كه از سوي واشينگتن به بلگراد پيشنهاد شده است .
علاوه براين واشينگتن به صربستان به عنوان يك هم پيمان استراتژيك در منطقه مي نگرد و آن را امتياز بزرگي براي بلگراد تلقي مي كند.
برخي ناظران معتقدند در حالي كه مقامات بلگراد در انتخاب اتحاديه اروپا و يا آمريكا به عنوان هم پيمانان و شركاي آينده خود با ترديد مواجهند مقامات كاخ سفيد شك ندارند كه صربستان مي تواند شريك استراتژيك مناسبي براي واشينگتن در آينده باشد.
كارشناسان بالكان معتقدند در صورت تقويت و تحكيم روابط واشينگتن و بلگراد صربستان به يك هم پيمان راهبري آمريكا در منطقه تبديل خواهد شد.
از سوي ديگر هرگونه مشاركت آمريكا با كشورهاي بالكان به منزله تضعيف موقعيت اتحاديه اروپا در منطقه محسوب مي شود.
برخي ناظران نيز معتقدند كه نزديكي روابط واشينگتن و بلگراد در آينده مي تواند نفوذ بسيار قوي آلباني تبارهاي كوزوو در سناي آمريكا را به خطر اندازد.
آلباني تبارهاي كوزوو با تكيه بر نفوذ خود تا كنون موفق شده اند دو بيانيه در خصوص استقلال اين استان را در سناي آمريكا به تصويب برسانند.
نفوذ آلباني تبارهاي كوزوو در سناي آمريكا بحدي است كه چندي پيش دو تن از سناتورها خواستار به رسميت شناخته شدن استقلال اين استان شدند. حتي پيشنهاد شد كه بلگراد با دريافت سه تا پنج ميليارد دلار از كوزوو صرفنظر كند.
نكته حايز اهميت در ميان آن است كه واشينگتن به هم پيماني با صربستان بيشتر از كوزوو اهميت قايل است و در اين ميان وضعيت پريشتينا قطعا به سطح روابط آينده واشينگتن و بلگراد بستگي خواهد داشت .
از ديدگاه اين كارشناسان چنانچه بلگراد بيشتر از گذشته به آمريكا متمايل شود در آن صورت پريشتينا قطعا به سوي اتحاديه اروپا حركت خواهد كرد و چنانچه بلگراد اروپا را به عنوان شريك استراتژيك خود انتخاب كند در آن صورت بايد در انتظار تقويت محور واشينگتن و پريشتينا در منطقه بود.
نيروهاي ناتو به رهبري آمريكا چندي پيش سه تن از نيروهاي ارتش آزاديبخش كوزوو را به اتهام ارتكاب به جنايات جنگي دستگير و تحويل دادگاه لاهه دادند.
متعاقب اين رويداد هيات غيرنظامي سازمان ملل در كوزوو نيز اعلام كرد ارتش آزاديبخش كوزوو يك گروه تروريستي است و اجازه فعاليت ندارد.
« بايرام رجبي » نخست وزير استان خودمختار كوزوو در واكنش به اين رويدادها گفت : ارتش آزاديبخش كوزوو در كنار نيروهاي ناتو نقش بسيار فعالي در آزادسازي اين استان داشت و مانند يكي ازهم پيمانان ناتو عمل كرد.
وي گفت : اقدامات اخير بيانگر آن است كه ناتو به هم پيمانان خود پشت مي كند.
از ديدگاه ناظران بالكان اين رويدادها بيانگر آن است كه واشينگتن در برخورد با مسايل بالكان حق انتخاب و معامله را براي خود محفوظ مي داند و آن را بر ديگر مصالح منطقه اي ترجيح مي دهد.
از سوي ديگر اتحاديه اروپا نيز با حمايتهاي سياسي و اقتصادي از بلگراد تلاش مي كند صربستان و مونته نگرو و در پي آن كل اروپاي شرقي را در حيطه نفوذ خود حفظ كند.
رفت و آمدهاي مستمر خاوير سولانا رييس سياست خارجي اتحاديه اروپا و ديگر مقامات اين اتحاديه به بلگراد در همين چارچوب قابل بررسي است .
اتحاديه اروپا چندي پيش در اقدامي شتابزده و در پي كشته شدن « زوران جينجيچ » نخست وزير صربستان اين كشور را به عنوان چهل و پنجمين عضو شوراي اروپا پذيرفت .
اين اقدام بوضوح حكايت از آن داشت كه اتحاديه اروپا تلاش مي كند تا از دور شدن بلگراد از محور بروكسل ممانعت بعمل آورد.
كارشناسان بالكان با توجه به شرايط حاكم بر منطقه معتقدند صربستان به ميداني براي رقابت و بازيهاي سياسي بروكسل و واشينگتن تبديل شده است و هركدام از اين دو محور تلاش مي كنند با اعطاي امتيازات متعدد كشورهاي منطقه را بسوي خود جلب كنند.
در اين ميان نكته حايز اهميت اينكه عدم اتفاق نظركامل و نبود اراده سياسي مشترك بين اعضاي اتحاديه اروپا عمده ترين نقطه ضعف اين نهاد بين المللي محسوب مي شود و آن را در برابر سياستهاي آمريكا بسيار آسيب پذير كرده است .
محور لندن و واشينگتن از جمله عوامل عمده در عدم انسجام كامل اتحاديه اروپا ارزيابي مي شود و اجازه نمي دهد كه اين نهاد بين المللي هم آوايي سياسي و اقتصادي كاملي را در تعامل با مسايل جهاني داشته باشد.
كشورهاي عضو اتحاديه اروپا پس از مخالفت آمريكا با تشكيل دادگاه بين المللي موفق نشدند موضع قاطع و بازدارنده اي در اين خصوص اتخاذ كنند.
در پي آن واشينگتن بسياري از كشورها را براي امضاي توافقنامه دوجانبه مبني بر عدم استرداد شهروندان آمريكايي به دادگاه بين المللي تحت فشار قرار داد.
اتحاديه اروپا نيز به منظور خروج از بن بست بوجود آمده اعلام كرد به هريك از اعضاي اين اتحاديه اجازه داده مي شود تا خود به تنهايي در مورد امضاي توافقنامه دوجانبه با آمريكا تصميم گيري كند.
ناظران سياسي معتقدند اين اقدام اشتباهي بود كه شكاف در اتحاديه اروپا را به دنبال داشت .
پس از آن انگليس ايتاليا و اسپانيا اعلام كردند مساله امضاي توافقنامه دو جانبه با آمريكا را مورد بررسي قرار مي دهند ولي از سوي ديگر آلمان فرانسه و سوئد نيز تاكيد داشتند كه هيچگاه چنين سندي را امضا نخواهند كرد.
گرچه بسياري از سازمانهاي بشردوستانه اتحاديه اروپا را براي اتخاذ چنين خط مشي مورد انتقاد قرار دادند ولي بايد توجه داشت كه اين اقدام اتحاديه اروپا ناشي از همدردي و يا هماهنگي با سياستهاي واشينگتن نبود بلكه حاصل اختلاف نظرهاي موجود در ميان اعضاي اين اتحاديه بود.
با اين وجود محور برلين و فرانسه در اتحاديه اروپا خواستار آن است كه كشورها از امضاي توافقنامه دو جانبه با آمريكا اجتناب كنند.
از سوي ديگر بايد اذعان داشت كه اتحاديه اروپا به رغم تمامي اختلاف نظرهاي موجود بر اهميت موقعيت راهبردي بالكان و نيز هم پيماني با كشورهاي منطقه كاملا واقف است و تلاش مي كند تا باعبور از موانع مختلف دايره عملياتي و نفوذ خود را در بالكان از دست ندهد.
منافع دراز مدت اتحاديه اروپا ايجاب مي كند كه اين نهاد بين المللي در جهت تقويت ساختارهاي سياسي اقتصادي و نظامي باثبات در بالكان تلاش كند كه البته تحقق اين هدف به اتخاذ مواضع مشترك سياسي و دفاعي قاطعي نيازمند است .
واشنگتن مقامات صربستان و مونته نگرو را تحت فشار قرار داده تا توافقنامه اي مبني بر عدم استرداد شهروندان آمريكايي به دادگاه بين المللي رسيدگي به جرائم را امضا كنند
كاخ سفيد با بهره برداري از وضعيت سياسي و اقتصادي كشورهاي منطقه بالكان و نيز اشتياق اين كشورها در پيوستن به سازمانهاي قدرتمند غربي سعي مي كند بيش از گذشته در جهت تامين منافع خود گام بردارد
عدم اتفاق نظر كامل و نبود اراده سياسي مشترك بين اعضاي اتحاديه اروپا عمده ترين نقطه ضعف اين نهاد بين المللي در برابر سياستهاي آمريكاست
