هر چه زمان مي گذرد و بر اوراق تاريخ سياسي معاصر افزوده مي شود و رخدادها و پديده ها از پس هم به ظهور مي رسند و عرصه هاي گسترده در مسير حيات اجتماعي و سياسي انسان گشوده مي شود انديشه و تفكر حضرت امام خميني در بلنداي قله هاي « دانش » و « تدبير » مي درخشد و توجه جهان اسلام و همه آزادانديشان دنيا را به خود جلب مي نمايد.
امام خميني طراح و معمار اصلي انقلاب اسلامي و نظام حكومتي مبتني بر تعاليم و قوانين حياتبخش اسلام مي باشد. اين انقلابگر و مصلح و متفكر ژرف انديش بر اساس نظريه هاي سياسي خويش سرزمين ايران را از « استبداد داخلي » كه عمري طولاني داشت و در تمام تار و پود اين مرز و بوم ريشه دوانده و همه چيز را به اضمحلال و نابودي كشانده بود رهايي بخشيد و شيرازه نظام دو هزار و پانصد ساله شاهنشاهي را از هم گسيخت . و هم او در اوج اقتدار و توانمندي ناشي از قدرت ايمان و اتكال به ذات مقدس حضرت قادر متعال بر چهره « استعمار خارجي » خاك ذلت پاشيد و بر هيمنه و مهابت آن خط بطلان كشيد و عوامل مستقيم استعمار را كه تشكيلات سياسي و حكومتي و سازمانهاي نظامي و منابع اقتصادي و شريانهاي فرهنگي ايران را در چنبره قدرت خود گرفته و همه چيز را به نفع مطامع و منافع نامشروع و ضدانساني خود مصادره كرده بودند از اين سرزمين بيرون راند و اذناب و وابستگان داخلي آنان را به انزوا و ذلت نشاند.
امام خميني براي ملت ستمديده و گرفتار در بندهاي « استبداد » و « استعمار » « آزادي » به ارمغان آورد و روح و جانشان را با تنفس در فضاي عطرآگين آن متحول و بالنده ساخت .
از همه مهم تر امام خميني براي اين ملت و سرزمين « استقلال » ـ كه جايگاه و ارزش و نقش تعيين كننده آن با هيچ عنصر و متاع سياسي قابل مقايسه نيست و بسترساز اصلي همه رشدها پيشرفتها سعادتها عزتها و اقتدارهاست ـ به ارمغان آورد و ايران اسلامي را در گستره فضاي ظلماني و ستم خيز جهان و در حالي كه قدرتهاي استعماري شرق و غرب جهان را قرنطينه سياسي خويش ساخته بودند و همه فرصتهاي حيات رشد يابنده را از ملتها ربوده بودند. به نجات و رهايي رساند.
اين ارمغانها در كنار ساير ارزشها و دستاوردهايي كه نهضت امام خميني به وجود آورد وامدار انديشه و تفكر تابناك اين پيشواي بزرگ الهي مي باشند. اين انديشه و تفكر كه از چشمه سار زلال تعاليم وحياني و قرآني جرعه نوشي نموده است همچنان كه تا به حال مشعل فروزنده انقلاب و نظام اسلامي ما بوده است از اين پس و به ويژه در شرايط امروز جامعه كه جريانهاي فكري و سياسي وابسته به استعمار خارجي به تحركات خويش شتاب بخشيده اند و آزادي و استقلال اين ملت سرافراز را به معامله با بيگانگان گذاشته اند روشن كننده راه و پرچم عزت و اقتدار ماست .

گفتگو با آيت الله مومن
اشاره
آنچه پيش روي داريد مصاحبه اي است كه توسط كميته علمي « كنگره انديشه هاي اخلاقي عرفاني امام خميني » با آيت الله حاج شيخ محمد مومن صورت گرفته است . در اين گفتگو بعضي از ويژگي هاي اخلاقي و معنوي حضرت امام خميني مطرح و معرفي گرديده است .

ث بسم الله الرحمن الرحيم . الحمدلله رب العالمين و صلي الله علي سيدنا و نبينا محمد و آله الطاهرين و لعنه الله علي اعدائهم اجمعين الي يوم الدين .
موضوع بحثي را كه مطرح كرديد موضوع بسيار ارزنده و والايي است . در واقع من خودم را خيلي كم تر از اين مي دانم كه راجع به جهات اخلاقي حضرت امام (ره ) مطالبي را عرض كنم . واقعيت امر اين است كه ايشان در مرحله بسيار بالايي بودند. من در اين مطالبي كه بيان مي كنم هيچ گونه اغراقي نمي كنم و شايد كمتر از آن چيزي كه بوده بيان كنم . البته حضرت امام (ره ) در حوزه قم يك سري بحث هاي اخلاقي داشتند كه ظاهرا روزهاي پنج شنبه و جمعه بوده كه اين بحث هاي اخلاقي براي عموم هم بوده و تنها به طلاب اختصاص نداشته كه سن ما اقتضا نمي كرده است و بنده اصلا آن بحث ها را نديدم و در آن ها حضور پيدا نكردم . ولي آنچه را كه الان خدمت شما عرض مي كنم مسايلي است كه در همان برخوردهايي كه با ايشان داشتم كه قسمتي از آن در ايام حضور در درس حضرت امام (ره ) بوده و ادامه تدريس ايشان منتهي شد به مساله مقابله و مبارزه و معارضه روحانيت با رژيم طاغوتي كه در اين ايام هم آن جهات معنوي و روحي حضرت امام (ره ) در سخنراني هايي كه عليه رژيم طاغوت داشتند بروز پيدا مي كرد.
آن مقداري كه من دريافتم حضرت امام (ره ) شخصي بود كه از نظر اعتقاد و توجه به خداوند تبارك و تعالي و به ائمه معصومين و پيامبر بزرگوار اسلام (ع ) در حد مطلوبي بود. حضرت امام واقعا اعتقاد داشت كه همه چيز در يد قدرت خداوند تبارك و تعالي است و همه عالم وابسته به اوست ; هرچه در عالم تحقق پيدا مي كند به مشيت او است . ايشان در مورد توحيد مي فرمودند : همين عرفان شايسته نسبت به خداوند تبارك و تعالي بود كه باعث شد ائمه معصومين (ع ) به حد عصمت برسند و در حد عصمت باشند. مي فرمودند : وقتي انسان نسبت به خدا عالم و عارف باشد و همان طور كه هست واقعا او را در همه جا حاضر ببيند و از اين حضور خدا غفلت نداشته باشد. باتوجه به اين كه انجام دادن گناهان در واقع مخالفت كردن با فرمان خدا است اگر كسي خدا را باور دارد و حضور او را احساس مي كند و مي بيند كه خدايي وجود دارد و به آن كمالات عاليه اي كه خداوند تعالي داراي آن كمالات است توجه داشته باشد ديگر گناهي مرتكب نمي شود ائمه معصومين و پيامبر بزرگوار(ع ) در حد عالي از عرفان بودند و خدا را حاضر مي دانستند و به دليل همين حضور هميشگي خدا در نزد آن ها و غفلت نداشتن از اين معنا نمي توانستند مرتكب گناه شوند. اگر توجه كرده باشيم يكي از جملاتي كه به عنوان كلمات قصار از ايشان نقل شده همين عبارتي است كه بسياري از جاها نوشته شده : « عالم محضر خداست در محضر خدا معصيت نكنيد » .
در مورد ائمه معصومين (ع ) اين طور نيست كه به صورت جبري و قهري مرتكب گناه نشوند بلكه چون داراي چنين علمي هستند و هميشه به حاضربودن خداوند با عظمتي كه دارد توجه دارند; طبعا به گناه كشيده نمي شوند. حضرت امام (ره ) نيز به اين معنا توجه داشت البته نه در حد عرفان و اعتقادي كه معصومين به خداوند تعالي دارند ولي در حدي كه يك انسان غيرمعصوم مي تواند نسبت به خداوند تعالي اعتقاد پيدا كند و نه در حدي كه بالاتر از او نتوان كسي را تصور نمود; حضرت امام اين گونه بود.
من ايشان را اين گونه يافتم كه كاملا مراقب اين جهات بود. يادم هست كه قبل از فوت مرحوم آيت الله بروجردي ايشان به تب مالت مبتلا شده بودند شايد چند وقتي هم درس ايشان تعطيل شد. بعد از فوت مرحوم آيت الله بروجردي اوايل پاييز بود كه يك روز صبح درس مي رفتيم گفتند درس در مسجد اعظم برپاست و ما آمديم مسجد اعظم و ايشان در آن زمان هنوز بيماري تب مالت را داشتند. روزي يكي از علاقمندان به ايشان كه من ايشان را مي شناسم و آدم بسيار متدين و خوبي است و هنوز در قيد حيات مي باشد; آدم بسيار شريفي است صحبتي كرد و امام نسبت به ايشان تند شد. وقتي هم كه عصباني مي شدند اين تب عود مي كرد و شايد فرداي آن روز نيز درس تعطيل شد. يكي از آقايان براي من گفت كه من خدمت امام بودم ايشان به من فرمود : برو و از آن آقاي شيخ از جانب من عذرخواهي كن ! گفتم : ـچرا آقا ! گفت : آخر ديروز من عصباني شدم و مي ترسم حقي را از او تضييع كرده باشم . گفتم : آقا! ايشان به شما ارادت دارند و از علاقه مندان شما هستند. ايشان در پاسخ گفت : اين جواب براي قبر و قيامت من جواب نمي شود. همان آقاي محترم خودش به من گفت رفتم پيش آن آقاي بزرگوار كه واقعا شيخ بزرگواري است و همه مطالب را به ايشان گفتم و او هم منقلب شد و گريه كرد و گفت كه امام (ع ) بيشتر از اين ها به گردن ما حق دارد. ولي واقعيت اين است كه امام چنين شخصيتي داشت .
اواخر سال تحصيلي كه نزديك به تعطيلي درس ها بود معمولا ايشان يك بحث اخلاقي را مطرح مي فرمودند و طلبه ها را به آنچه كه بايد بدان عمل كنند توجه مي دادند.
من يادم هست كه در بحث اخلاقي شان به طور مكرر از طلبه ها كه در درس از ايشان سوال مي كردند و يا اشكال مي كردند عذرخواهي مي كردند. اصلا تعبير ايشان اين بود كه شما به من دعا كنيد; به اين نفس خبيث من دعا كنيد. من هميشه تصميم مي گيرم كه عصباني نشوم ولي اين نفس خبيث نمي گذارد.
بعد از فوت مرحوم آيت الله بروجردي (ره ) در سال هزار و سيصد و چهل دو هفته درس ها در قم تعطيل بود. امام (ره ) روز اول درسشان يك بحث اخلاقي داشتند و طلبه ها را نصيحت مي كردند و مخصوصا آن جا توجه مي دادند كه انسان بايد به خدا توجه داشته باشد. شما متوجه باشيد! نكند زبان شما از اين جا دراز شود به سمت نجف و از كسي يا عالمي كه آن جا هست بدي بگوييد. ممكن است كه همين زبان در روز قيامت تجسم پيدا كند; يك زبان بلندي از اين جا تا نجف كه همه مردم از روي اين زبان راه مي روند. همان غيبتي كه كرديد اين گونه تجسم پيدا مي كند.
ايشان مي گفتند : وقتي مرحوم آقاي بروجردي به قم تشريف آوردند; تابستان همان سال اول بود كه ايشان قصد تشرف به مشهد را داشتند. ما به ايشان عرضه داشتيم : آقا! خوب است مدتي در قم بمانيد تا مرجعيت شما جا بيافتد ـ به تعبير من ـ و بعدا به سوي مشهد حركت كنيد. مرحوم آقاي بروجردي فرمودند : نه ; من امتحان كردم و مساله اين طور است كه اگر خداوند نخواهد كاري انجام شود و انسان يك مقدماتي را پيش خودش فراهم كند; چه بسا آن كار احتياج داشته باشد به اين كه هزار تا مقدمه انجام شود تا آن كار تحقق پيدا كند وقتي خدا نخواهد انسان ممكن است نهصد و نود و نه مقدمه را انجام بدهد ولي يكي از آنها را فراموش كند و آن كار انجام نشود. لذا لزومي ندارد ما اين جا بمانيم . پس به مشهد مي رويم . و ايشان به مشهد رفتند و هيچ اتفاقي هم نيفتاد. حضرت امام به آقايان توصيه مي كردند كه اين جهات را مد نظر داشته باشيد و هميشه خدا را در نظر داشته باشيد و به قيامت فكر كنيد.
حضرت امام (ره ) توحيد افعالي را قبول داشتند. ايشان به اين مطلب كه هرچه تحقق پيدا مي كند با خواست خداوند است اعتقاد كامل داشتند و در عمل نيز همين طور بودند. خلاصه آن كه معرفتي را كه نسبت به خداوند تعالي براي انسان بايد باشد در حد عالي داشتند حالا من نمي گويم در حد اعلي اما در حد عالي براي حضرت امام (ره ) بود.
يكي از رفقاي ما نقل مي كرد وقتي امام را از تركيه به نجف تبعيد كردند و مدتي بود كه اشخاص هم مي توانستند براي زيارت به عراق مشرف بشوند. علمايي كه از ايران مي رفتند و به خدمت ايشان مي رسيدند امام (ره ) براي بازديد آنها نمي رفتند. ايشان مي گفت : من رفتم خدمت حاج آقا مصطفي (ره ) و به ايشان عرض كردم : اين كه آقا از اين علما بازديد نمي كنند خوب نيست . شما خدمتشان بگوييد براي بازديد آنها تشريف ببرند. اگر نمي خواهند خودشان تشريف ببرند به شما بگويند كه به جاي امام برويد. ايشان گفتند : نه خير; هرچه به ايشان گفتيم فايده ندارد. شما خودت برو و به ايشان بگو. گفت : من رفتم خدمت آقا و به ايشان عرض كردم : آقا! اين افرادي كه مي آيند علما هستند و انتظار دارند. اين كار خوب نيست بد مي شود اگر براي بازديد آنها نرويد! ايشان فرمودند : بد مي شود يعني چه ! يعني اين ها وقتي به ايران برمي گردند مردمي را كه از من تقليد مي كنند از تقليد من برمي گردانند بهتر! من نمي دانم همين مقداري را كه الان گرفتار شدم مي توانم روز قيامت جواب بدهم يا نه كم تر براي من مسئوليت دارد.
خوب در وجود ايشان اين توجه به خدا و قهرا بي اعتنايي به دنيا و مظاهر مادي آن بود كما اين كه بعد از فوت مرحوم آيت الله بروجردي (ره ) ما اين طور شنيديم كه آقايان علما و مراجع در منزل مرحوم آقاي بروجردي يا منزل مرحوم آيت الله گلپايگاني ; شايد منزل آقاي گلپايگاني بود بالاخره منزل يكي از اين دو نفر اجتماع كردند كه براي وضعيت حوزه و شهريه اي كه آقاي بروجردي مي دادند فكري بكنند. خوب حضرت امام هم آن جا دعوت شده بود. البته بايد اين مطلب را عرض كنم كه در زمان مرحوم آقاي بروجردي پرجمعيت ترين درس قم درس ايشان بود و بعد از آقاي بروجردي درس حضرت امام پرجمعيت ترين درس بود كه در مسجد سلماسي برپا مي شد حتي يكي روز صبح سر درس دو يا سه بار طلبه ها را بلند كردند كه جا براي بقيه باز شود. در آن زمان درس به اين پرجمعيتي نداشتيم ; اول درس آقاي بروجردي و بعد درس ايشان . خصوصيت درس حضرت امام هم اين بود كه طلبه هايي كه علاقمند به تحصيل و درس خوان بودند در درس ايشان شركت مي كردند. بالاخره بعد از فوت آقاي بروجردي جمع شدند و گفتند : خوب شهريه را چه كسي مي دهد ! كه آقاي گلپايگاني يك مقداري از شهريه را قبول كردند و آقاي شريعتمداري هم مقدار ديگري را قبول كردند و به حاج آقا روح الله ـ در آن زمان از حضرت امام با تعبير حاج آقا روح الله ياد مي كردند ـ گفتند شما ! ايشان گفتند : نه ; من نيستم . من همان خادم طلبه ها كه بودم هستم . واقعا هم همين طور بودند و اصلا به فكر اين مسائل نبودند و از اين مسايل به راحتي و سادگي مي گذشتند. رحمت الله تعالي عليه .
بعد از فوت مرحوم آقاي حكيم كه حضرت امام در آن زمان در نجف بسر مي بردند آقايان بزرگان و علماي قم يك نامه اي را منتشر كردند كه در اين نامه آن طور كه در ذهن من هست گواهي سيزده نفر از مدرسين معروف قم بود; گواهي به اين كه مي توان از حضرت امام تقليد كرد. اين سيزده نفر در آن نامه شهادت داده بودند. حالا با الفاظ گوناگون كه بعضي تقليد را در ايشان منحصر كرده بودند و بعضي اصل تقليد از ايشان را جايز شمرده بودند. در همان ايام بنده توفيق پيدا كردم و رفتم عراق كه شايد سفر آخر من هم بود. در نجف خدمت امام رسيدم . مرحوم حاج آقا مصطفي هم نبود و بنابر گفته بعضي ايشان به لبنان رفته بودند. من خدمت امام در اندروني منزل ايشان رسيدم و گواهي سيزده نفر را كه در قم منتشر شده بود به طور كامل براي ايشان عرض كردم . ايشان از هويت آنها سوال فرمودند. من هم كه خوب يادم بود براي ايشان توضيح دادم و افرادي را كه آن نامه را امضا كرده بودند نام بردم . ايشان با اعتراض فرمودند : چرا اين ها اين كار را كردند ! من به ايشان عرض كردم : آقا! اين ها ديدند كه اين نظام طاغوتي و شاه در مقابل اسلام ايستاده و نياز است به اين كه يك عالمي كه از كسي واهمه اي نداشته باشد و به وظيفه عمل كند در مقابل شاه بايستد و در بين علما كسي را بهتر از شما نيافتند. پس وظيفه خودشان دانستند كه اين نامه را بنويسند. وقتي اين مطلب را عرض كردم ايشان ديگر چيزي نگفت .
اين گفت وگوها باعث مي شود مطالب جديدي را به خاطر بياورم . بعد از فوت آيت الله بروجردي (رضوان الله تعالي عليه ) يكي از رفقاي ما كه هم مباحثه بود و با هم در درس حضرت امام شركت مي كرديم از طرف مرحوم آيت الله گلپايگاني به يكي از روستاهاي اطراف قم جهت تبليغ اعزام شده بود. به من گفت كه يك آقايي ـ فكر مي كنم حاج اكبر نامي بود ـ مقلد حاج آقا روح الله است و گفته است من حاضرم براي ساخت مسجد پنج هزار تومان بدهم . پنج هزار تومان در آن زمان خيلي زياد بود. شهريه يك طلبه خارج خوان بالاتر از صد تومان نبود. به هر حال ايشان گفته بود من حاضرم براي ساختن مسجد پنج هزار تومان بدهم البته به اين شرط كه حاج آقا روح الله كلنگ ساخت مسجد را بزند.
ايشان گفت : آمدم قم و رفتم خدمت داماد حضرت امام حاج آقا شهاب اشراقي و قضيه را براي ايشان تعريف كردم و گفتم شما خدمت امام عرض كنيد شايد تشريف بياورند. گفت : من حريف امام نمي شوم . ايشان اصلا براي اين حرف ها حساب باز نمي كند مگر اين كه طوري خدمتشان عرض شود كه احساس مسئوليت و اداي وظيفه كنند و تشريف بياورند. گفتم : اتفاقا همين طور هم هست آن جا مردم مسجدي ندارند و آن منطقه به يك مسجد نياز دارد و كمك اين آقا هم متوقف بر اين است كه خود امام بيايند و كلنگ مسجد را بزنند. گفت : پس خودت برو و به امام بگو! اين دوست ما نزد حضرت امام (ره ) رفت و به ايشان عرض كرد و امام نيز قبول فرمودند.
آدمي كه اصلا براي هيچ چيزي حساب باز نمي كند گفت : مي آيم .
به من هم گفت : بيا! گفتم : باشد من هم مي آيم . دو تا ماشين كه ظاهرا جيپ بود آماده شد و همراه حضرت امام رفتيم آنجا. عصر بود. اول رفتيم منزل آقاي ارباب و از ما پذيرايي كردند. حضرت امام وضو گرفتند و راه افتاديم به طرف آن محلي كه مسجد بود. بين خانه ارباب و آن محل فاصله داشت مثل اين كه دو محل بود. بالاخره رفتيم آن جا. مسجد كوچكي داشتند در مسجد نشستيم . خدا رحمت كند حاج آقا سعيد اشراقي را شايد حاج آقا شهاب هم بود الان يادم نيست . بعضي افرادي كه الان در ذهنم هست ; حاج آقاي حسيني بودند حاج آقا سعيد بود آقاي حجت كه در دفتر امام بودند تشريف داشتند و چند نفر ديگر هم بودند. آن جا حاج آقا سعيد منبر رفتند و بنا شد بعد از اين كه منبر تمام شد امام بروند و كلنگ ساختمان مسجد را بزنند. امام بالاي مسجد بودند و من كنار درب مسجد بودم و پسر ارباب هم كنار من يا نزديك من نشسته بود. منبر كه تمام شد امام وقتي به ما رسيد راهش را كج كرد و چيزي به پسر ارباب گفت . بعد هم رفتند و كلنگ ساختمان مسجد را زدند. نماز مغرب را آمديم منزل ارباب خوانديم . در منزل به آن پسر گفتم : آقا به تو چه گفت گفت : آقا به من فرمود اگر اين انگشتر شما طلا است آن را از دستت بيرون بياور. امام اين طور آدمي بود.
با اين حال در ايام مبارزات وظيفه خودش را تشخيص داد. شايد در بعضي از صحبت هايشان بود كه مي فرمودند اگر ما هزاران كشته بدهيم ارزش آن را دارد كه اين نظام طاغوتي چند روزي آن اهداف شومش را تاخير بياندازد پس به ميدان آمد و ايستاد. خداوند هم ايشان را كمك فرمود و انقلاب پيروز شد. بعد از انقلاب هم آن مدتي كه بنده از نزديك خدمت ايشان مي رسيدم و عرض ادب مي كردم و اگر سوالي داشتيم از ايشان مي پرسيدم همان جنبه هاي معنوي و الهي امام را كه قبلا به آنها متصف بودند در ايشان مشاهده مي كردم .
يك قضيه اي يادم آمد كه براي شما تعريف مي كنم . يكي از خان هاي چهل پنجاه سال پيش را در يكي از شهرستان ها به اعدام و مصادره اموال محكوم كرده بودند. اين اتفاق در زماني افتاد كه دادگاه عالي انقلاب در قم تشكيل شده بود. دادگاه عالي انقلاب دو شعبه داشت مسئول يك شعبه مرحوم آيت الله رباني املشي بود و مسئول شعبه ديگر من بودم . پرونده هاي مصادره اموال و اعدام مي آمد و ما بررسي مي كرديم . اين پرونده پرونده بزرگي بود شايد بيشتر از هزار صفحه داشت . آن را مطالعه كرديم و با هم بحث كرديم و به اين نتيجه رسيديم كه نه حكم اعدام درست است و نه حكم مصادره اموال . بنابراين آن را رد كرديم و برگردانديم . وقتي پرونده برگشت عده اي از مردم كه به هر دليلي با اين فرد ميانه خوبي نداشتند امام جمعه آن منطقه را ـ آن طوري كه ما شنيديم ـ راه انداختند و ايشان هم آمدند خدمت حضرت امام (ره ) رسيدند و اعتراض كردند كه فلاني فئودال است شاه دوست شاه پرست و نمي دانم چه و چه و چه است . اين ها هم حكم اعدامش را و هم حكم مصادره اموالش را برگرداندند و اين كار درست نيست .
به دنبال اين قضيه براي ما نقل كردند كه امام فرموده اند : ديگر نمي خواهيم اين آقايان به اين پرونده ها رسيدگي كنند. بنابراين ما هم دست از كار كشيديم . مرحوم آقاي رباني گفت : ما كه از روي هوس كار نمي كنيم ما به عنوان وظيفه شرعي اين كار را انجام مي دهيم وقتي خود آقا مي فرمايند نمي خواهيم ما هم انجام نمي دهيم . مرحوم آقاي قدوسي به ما گفت : اين طور كه نمي شود. برويم تهران خدمت امام برسيم و با ايشان صحبت كنيم . يك روز رفتيم آن جا شايد روز سيزدهم رجب بود كه خيلي شلوغ بود و ما نتوانستيم خدمت امام برسيم . بنا شد تا فردا بمانيم . آقاي قدوسي روز اول بودند ولي روز دوم نيامدند ـ آن طوري كه در ذهنم هست ـ . روز دوم من و آقاي رباني رفتيم خدمت امام و به ايشان عرض كرديم : آقا! اين طور به ما گفتند كه پرونده اين جور شد و... البته شك دارم كه خصوصيات موضوع را گفتيم يا خير ـ و جناب عالي فرموديد نه لزومي ندارد اين ها رسيدگي كنند. ايشان فرمودند : نه من اين حرف را نگفتم . من شما را تعيين كردم براي اين كه به شما اطمينان دارم كه در پرونده ها دقت مي كنيد و آنچه كه حكم شرع است اجرا مي كنيد. شما حتما به كار خودتان ادامه دهيد. ما هم با خيال راحت آمديم و به كارمان ادامه داديم . امام (ره ) اين گونه بودند. در بسياري از قوانيني كه در دادگاه ها و دادگستري به آنها عمل مي شد مخصوصا قوانيني كه از زمان شاه و از زمان طاغوت باقي مانده بود الاذن هم خيلي است ; خلاف شرع بود. من يادم هست كه يك دفعه رفتم خدمت امام (ره ) و به ايشان عرض كردم آقا! در اين قوانين خلاف شرع زياد است شما بفرماييد كه فكري براي آنها بشود. ايشان رفتند و خيلي قاطع صحبت كردند مبني بر اين كه هر قانوني كه خلاف شرع باشد و از زمان شاه باقي مانده باشد عمل كردن به آن جايز نيست و هر كس به آن عمل بكند بايد مواخذه شود. امام اين بود و آنچه كه باعث شد امامي كه براي چيزي از مظاهر دنيا حساب باز نمي كرد مردانه به ميدان بيايد و در مقابل طاغوت بايستد و بعد از پيروزي انقلاب هم در آن ده يازده سالي كه بعد از انقلاب زنده بودند انقلاب را رهبري كند همين مساله اعتقادات و عرفاني است كه ايشان نسبت به خدا داشت .
يك زماني ايشان ـ خدا رحمتشان كند ـ مساله غيبت را بحث مي كردند. در يك جايي از بحث مي خواستند كه غيبت را توسعه بدهند تا از آنچه كه آقايان غيبت را معنا كرده اند مصاديق بيشتري را شامل بشود كه آقاي سبحاني گفتند : آقا شما خودتان از نظر اخلاقي به اين جنبه هاي اخلاقي و احتياطي مقيد هستيد و مي خواهيد ديگران هم در همان مسير حركت كنند.
ايشان فرمودند : اين چه حرفي است كه مي زنيد ! اگر من چيزي را از ادله استفاده نكنم و آن را بگويم خلاف شرع و خلاف اخلاق اسلامي است . خدا رحمتشان كند. حضرت امام واقعا انسان شايسته اي بود. رضوان الله تعالي عليه .
حضرت امام خميني نسبت به خداوند متعال معرفتي در حد عالي داشتند.
حضرت امام خميني به همه جنبه هاي معنوي و الهي منصف بودند.