به مناسبت سالروز ولادت امام جعفر صادق عليه السلام
عصر امام صادق عليه السلام از نظر فرهنگي و فكري ويژگيهايي داشت و اين ويژگيها به گونه اي بود كه براي نظام فرهنگي و اعتقادي اسلام خطرات جدي پيش آورده بود.
يكي از خطراتي كه در اين دوره مباني فرهنگي و اعتقادي دين را تهديد مي كرد جعل حديث و تحريف حقايق بود. جريان جعل حديث در دوره ي امويان شدت گرفت و فرمانروايان اموي براي رسيدن به اهداف دنيايي خويش گروهي را برگزيدند تا احاديثي را جعل كنند و حاكميت آنها را تسهيل نمايند. حاكمان بني اميه در هر زمينه اي كه به مشكل دچار مي شدند كساني را با درهم و دينار فريب مي دادند و به آنها مي گفتند كه احاديثي جعل كنند كه به حاكميت آنها مشروعيت دهد. به همين دليل اكثر احاديث جعلي اين دوره در ذم بني هاشم و مدح بني اميه است .
گذشته از بني اميه خوارج نيز براي تبيين و تحكيم مباني اعتقادي و سياسي خويش به جعل حديث مي پرداختند تا چنين وانمود كنند كه مباني اعتقادي و سياسي آنها مطابق با روح فرهنگ اسلامي است .
گذشته از فرقه هاي سياسي فرقه هاي كلامي و فكري نيز براي اثبات ادعاي خود به جعل حديث مشغول بودند و هر كدام از آنها به تناسب اعتقاداتي كه داشتند احاديثي را جعل مي كردند. به عنوان مثال كراميه مرجئه معتزله اشاعره و ... براي ابطال عقايد مخالفان و تثبيت و تبيين باورهاي خويش در ذهن مردم احاديث جعلي را مستمسك قرار مي دادند.
علاوه بر اين پيروان ساير مذاهب و همچنين فرقه هايي كه اساسا با دين به طور كلي مخالفت داشتند نيز به منظور ايجاد آشفتگي فرهنگي و اعتقادي در ميان مسلمانان به جعل حديث مي پرداختند; به طوري كه يكي از سركردگان زندقه به هنگام مرگ اعتراف كرد كه حدود چهار هزار حديث جعل كرده است . زماني كه عباسيان قدرت سياسي را به دست گرفتند نيز اوضاع از نظر جعل حديث تفاوتي نكرد و آنها براي مشروع جلوه دادن سلطه ي خويش دست به جعل حديث زدند. آنها در جعل حديث چنان بي پروا بودند كه حتي براي جامه سياه عباسي نيز حديث جعل كردند.
خلاصه آن كه عصر امام صادق عليه السلام عصري بود كه هر كس به اميد دستيابي به اهداف خويش حديثي جعل مي كرد. به همين دليل آن امام بزرگ براي نگهباني از زلال فرهنگ وحي و مقابله با فضاي آلوده فكري و فرهنگي آن زمان به تبيين معارف ناب دين همت گماشت و با نشر احاديثي كه از چشمه زلال اهل بيت نشات گرفته بود نادرستي احاديث جعلي را بر ملا كرد. امام صادق عليه السلام با اين اقدام خويش اجازه نداد كه فرهنگ وحي توسط عده اي سودجو و دنياطلب و جاهل به ورطه تحريف بيفتد و به اصالت آن آسيب وارد شود. امام جعفر صادق عليه السلام در طول حيات پربركت خويش هزاران حديث را به شاگردان و پيروان خويش تعليم داد. اين احاديث ذخيره بزرگ و ارزشمندي براي معارف اسلام شد و بر مبناي آن كتابهاي بزرگ فقهي و روايي به وجود آمد. اين امر سبب شد كه علوم اهل بيت به عنوان ناب ترين معارف دين در ميان مسلمانان رواج يابد.
يكي ديگر از ويژگيهاي عصر امام صادق عليه السلام ظهور فرقه هاي مختلف در عرصه فكري و فرهنگي جامعه اسلامي بود. هر يك از اين فرقه ها عقايدي را مطرح مي كردند كه با روح تعاليم وحي در تضاد بود و نظرات ناصواب آنها موجب انحراف مردم از تعاليم اصيل دين مي شد. برخي از فرقه هاي اين دوره عبارت بودند از :
مرجئه : اين فرقه ايمان بدون عمل را تبليغ مي كرد و اعمال و رفتار شخص را معيار ايمان نمي دانست . اين تفكر انحرافي و مهلك در حقيقت توجيه رفتار و حاكميت امويان بود زيرا رفتار امويان نه تنها مبنا و جلوه اسلامي نداشت بلكه كاملا مخالف رفتار مورد انتظار ديني بود و اين امر عموم مسلمانان را نسبت به ايمان آنها دچار ترديد مي كرد. بنابراين لازم بود كه رفتار ضدديني آنها به صورتي توجيه شود و فرقه مرجئه كه عمل را معياري براي ايمان نمي دانست رفتار بني اميه را به بهترين وجه توجيه مي كرد.
اين فرقه كه در حقيقت در مقابل شيعه و خوارج قرار داشت خود به چندين فرقه فرعي تقسيم مي شد.
فرقه ي ديگري كه در اين زمان در عرصه ي فرهنگي و اعتقادي ظاهر شده بود و پيشينه آن به دوران امام علي عليه السلام و جنگ صفين باز مي گشت خوارج بود. خوارج نيز برداشتي سطحي يكسويه و افراط آميز از دين داشتند و چهره ي بسيار خشني از دين ارائه مي دادند و در برداشتهاي آنها از دين هيچگونه لطافت و عطوفت و ملايمت ديده نمي شد. افراط و سطحي نگري و خشونت مداري به صورتي بود كه اكثريت مردم را از دين و تعاليم سعادت بخش آن وحشت زده مي كرد.
علاوه بر اينها در زمينه ي كلامي و فقهي نيز فرقه هايي ظهور كرده بودند كه هر يك برداشت خاصي از دين و تعاليم دين ارائه مي دادند و موجب تشتت اعتقادي و فرهنگي در جامعه اسلامي شده بودند.
در اين زمان حتي از ميان شيعه نيز فرقه هايي برخاسته بودند و عقايد و نظراتي را مطرح مي كردند كه با روح تعاليم اهل بيت منافات داشت فرقه زيديه و غلات از اين دسته بودند.
از سوي ديگر فرقه هاي الحادي و مخالف با اسلام نيز در اين زمان فرصت ظهور پيدا كرده بودند و افكار باطل خويش را اشاعه مي دادند.
گروهي نيز بودند كه گرچه به ظاهر اظهار پايبندي به تعاليم اسلام مي كردند ولي منافقانه عليه دين به تبليغ مشغول بودند و در گوشه و كنار جهان اسلام مردم را نسبت به دين بدبين مي كردند.
امام صادق عليه السلام براي مقابله با همه ي فرقه هايي كه نام برده شد دست به فعاليت گسترده علمي و فرهنگي زدند تا از اصالت تعاليم دين پاسداري كنند. در حوزه اي كه آن امام بزرگ براي نشر و تعاليم اهل بيت تشكيل داد چهار هزار نفر موفق به بهره گيري از درياي دانش امام شدند. در اين حوزه بزرگ امام صادق عليه السلام با رد افكار و نظرياتي كه با روح دين ناسازگاري داشت تعاليم الهي را به بهترين شكل براي شاگردانش بيان مي كرد و اين شاگردان نيز آن را در سطح جامعه اشاعه مي دادند و بدين ترتيب از فرهنگ وحي پاسداري مي كردند. امام در حوزه بزرگ خويش اسلام را همانگونه معرفي مي كردند كه رسول خدا معرفي كرده بود. بنابراين آن بزرگوار سيماي دين را از لوث غبار افراط و تفريط زدود و افكار و رفتار مخالف دين را آشكار ساخت . به همين دليل همه كساني كه در آن روزگار آشفته در پي دستيابي به حقايق دين بودند به مكتب امام رجوع مي كردند.
در همان حال كه امام صادق عليه السلام وسيع ترين نهضت علمي و فرهنگي مبتني بر تعاليم وحي را هدايت مي كرد از مسائل سياسي عصر خويش نيز غفلت نداشت و با رفتار سنجيده ي خويش عدم مشروعيت حاكميت زمان خويش را براي مردم آشكار مي كرد و عدم رضايت خويش را اعلام مي نمود. رفتار امام به صورتي بود كه همه ي مردم متوجه شده بودند كه امام با حاكميت اموي و عباسي مخالف است .