تاليف : حسين علوي مهر
ناشر : انتشارات اسوه وابسته به سازمان اوقاف و امور خيريه
سخن آغازين
موضوع روش هاي تفسيري از جمله مباحثي است كه دانشمندان مسلمان باعنوان « مناهج تفسيري » آن را مورد تحقيق و بررسي قرار داده اند و به لحاظ آنكه صحيح ترين منابع فهم متون دين قرآن روايات عقل سالم و فطري است روش هاي تفسيري نيز عبارت از تفسير قرآن به قرآن قرآن به روايات تفسير عقلي و تفسير اجتهادي خواهد بود و اينها از جمله مباحثي است كه در كتاب روش ها و گرايش هاي تفسيري به آنها پرداخته شده است . البته در ضمن مباحث مزبور « گرايش ها و اتجاهات تفسيري » كه در بردارنده مكاتب مهم تفسيري است نيز بحث شده است .
جمله اين مباحث در سه بخش اصلي و در طي فصولي سامان يافته است . بخش اول كليات بحث مورد بررسي واقع شده است بخش دوم روشها و مناهج تفسيري و در بخش سوم به گرايش ها يا اتجاهات تفسيري پرداخته شده است كه چكيده آن در پي مي آيد :
بخش اول
در فصل اول : تفسير در لغت و اصطلاح مورد بررسي قرار گرفته و به خاطر آن كه قرآن در بيان احكام به كليات بسنده نموده همچنين به لحاظ وقوف بر شان نزول آيات و علم بي نهايت خداوند متعال و... نيازمندي به تفسير بسيار مشهور و ملموس است .
در فصل بعد واژه تاويل در لغت مورد بحث قرار گرفته و چهار ديدگاه درباره معناي اصطلاحي تاويل مطرح شده است كه مولف ديدگاه ابن تيميه و ديدگاه بطن قرآن را مورد نقد قرار داده و تاويل را حقيقت و واقعيت هايي مي داند كه بيانات قرآن حاكي از آن ها است (ديدگاه علامه طباطبايي ) در پايان اين بخش مولف به معناي ترجمه و اقسام سه گانه آن (لفظي محتوايي و تفسيري ) و به بررسي تعريف روش و منهج تفسيري گرايش و اتجاه تفسيري و واژه اثر و تفسير ماثور مي پردازد.
بخش دوم
دانشمندان علوم قرآن در گذشته روش ها و گرايش هاي تفسيري را يا كمتر مورد توجه و تحقيق قرار داده اند و يا به شكل بسيار جزئي از آن بحث نموده اند. اما با گذشت زمان امروزه كتاب هاي مستقلي در اين باب نگاشته شده است .
مهم ترين روش هاي تفسيري موجود چهار روش مي باشد; روش قرآني (قرآن به قرآن ) روايي (تفسير قرآن به روايات ) عقلي و اجتهادي .
روش تفسيري قرآن به قرآن
عبارت است از شيوه اي از تفسير كه توضيح و كشف آيه اي به وسيله آيات هم لفظ و هم محتوا انجام مي شود و تا آنجا كه آيات بتواند روشنگر آيه اي باشد نوبت به ديگر منابع نمي رسد بنابر اين آغاز و چشم انداز هر آيه بايد آيات قرآن باشد.
از طرفداران اين نظريه مي توان از ابن تيميه بدرالدين زركشي علامه طباطبايي صاحب تفسير « الميزان » دكتر صادقي صاحب تفسير « الفرقان » و محمد امين مالكي شنقيطي صاحب « اضوا البيان » و عبدالكريم خطيب صاحب « تفسير القرآني للقرآن » نام برد.
اين شيوه تفسير كه البته از زمان ائمه عليهم السلام رايج بوده است درصورتي صحيحي است كه ظواهر قرآن و آيات حجت داشته باشد چرا كه اگر از ظواهر نتوان برداشت كرد اساس روش تفسيري مزبور از كار خواهد افتاد.
در اين روش مولف به دلايل شرايط موانع و اقسام تفسير قرآن به قرآن و معرفي چند تفسير براساس اين روش مي پردازد.
روش تفسير روايي
اين روش كه به منهج اثري معروف است با سابقه ترين روش و در ميان روش هاي تفسيري داراي جايگاه ويژه اي است . در اين كه تا چه حد روايات مي تواند مبين آيات قرآن باشد سه نظريه وجود دارد كه يكي مانند اخباري ها دچار افراط شديد ديگري در ورطه تفريط فرو غلتيده اند و دسته اي راه اعتدال و ميانه را در پيش گرفته اند.
در اين روش مولف به دلايل تفسير روايي آفات امتيازات حجم روايات تفسيري پيامبر اسلام (ص ) و حجيت قول اهل بيت (ع ) در تفسير مي پردازد.
اما يكي از موضوعات مهمي كه حجم عظيمي از روايات تفسيري را در برمي گيرد روش تفسيري اهلبيت عليهم السلام است كه آنان قرآن را با روش ها و شيوه هاي مختلفي تفيسر كرده اند كه بطور كلي مي توان از روش هاي تفسير قرآن به قرآن روش روايي روش لغوي ادبي استفاده از تشبيه و تمثيل روش عقلي علمي و تاريخي را نام برد.
در بخش پاياني اين فصل تفاسير روايي شيعه مانند تفسير قمي عياشي فرات كوفي البرهان و... و تفاسير روايي اهل سنت مانند طبري ثعلبي ابن كثير و... معرفي شده اند.
روش تفسيري عقلي
عقل بالاترين موهبتي است كه خداوند به انسان عنايت فرموده است و در ديدگاه دانشمندان اسلامي رابطه اي ناگسستني بين آن و دين وجود دارد و هيچگونه تعارضي نيز با دين و قرآن كريم ندارد.
بنابر اين يكي از روش هاي تفسيري تفسير قرآن با عقل است كه مفسر با استفاده از درك و فهم سليم به تدبر و تفكر در قرآن و فهم معاني آيات همراه با برهان و استدلال به تفسير آن مي پردازد.
در اين روش دلايل شرايط . مباني احكام عقلي و احكام فراعقلي قرآن كريم و نيز تفاوت اساسي آن با تفسير به راي مورد بررسي قرار گرفته است .
تفسير به راي
روشن است كه اين نوع تفسير از روش هاي تفسيري نيست لكن بدين جهت در اين بحث مطرح شده است كه مفسر گرفتار آن نگردد و با آگاهي دقيق از آن پرهيز نمايد. روايات مربوط به نهي از تفسير به راي مفاهيم سودمندي فراروي مفسران قرآن كريم قرار مي دهد.
پيشينه اين نوع تفسيرگويي به عصر رسالت برمي گردد كه جعل احاديث تحريف معنوي آيات و انحراف افكار از حقايق قرآن كريم بخاطر دنياطلبي و رسيدن به مقام ها و زندگي دنيوي عده اي رايج گرديد و متاسفانه حجم وسيعي از تفسيرها را به خود اختصاص مي دهد.
روش اجتهادي
اين روش كامل ترين و جامع ترين روش ها است كه مفسر با دليل و برهان و استفاده از ادله و منابع صحيح ; قرآن روايات عقل لغت و اقوال مفسران به تفسير آيات قرآن مي پردازد.
شواهد و دلايلي از آيات قرآن و روايات پيامبر(ص ) بر اين نوع تفسير اقامه شده است و البته مراحل و شرايطي براي مفسران اين روش ذكر شده است كه برخي از آنها مربوط به مرحله مقدماتي است مانند آشنايي با ادبيات عرب و لغت شان نزول و... و برخي ديگر مربوط به مرحله اجرايي مانند غرض يابي آيه و سوره و... و بعضي ديگر مربوط به مرحله ارجاعي يعني مراجعه به منابع مربوط و لازم مانند كتب ادبي قرائت تفاسير و... كه در فهم و تفسير دخالت دارند و در مرحله نهايي انتخاب بهترين ديدگاه ها و بررسي مسائل و نكات جنبي لحاظ مي شود كه در واقع به طور مبسوط راهكارهاي لازم براي تفسير كاربردي در اين روش مطرح شده است و در آخر مولف به معرفي تفاسير اجتهادي شيعه و سني پرداخته است .
بخش سوم
يكي از مهم ترين مباحث مكاتب تفسيري گرايش ها يا اتجاهات تفسيري است گرايش هاي تفسيري ويژگي ها و خصايص فكري يك مفسر است كه پيش فرضها و تراوشهاي فكري خود را در تفسير اعمال مي كند و اين باعث مي شود تا تفاسير از يكديگر متمايز گردند.
گرايش گاهي تام گاهي ناقص و گاهي تركيب از دو گرايش يا همراه با يك روش خاص نيز هست در گرايشهاي تفسيري احتمال تفسير به راي منتفي نيست .
در اين بخش به « گرايش عرفاني » يعني با دست كشيدن از ظاهر قرآن براي رسيدن به معناي باطن آن پرداخته مي شود; زيرا باطن اصل و ظاهر تنها عنوان براي باطن است . (تفسير رمزي اشاره اي اسطوره اي و صوفي نيز نام ديگر اين گرايش است ). كه مولف به دلايل شرايط آفات موانع و در آخر به معرفي مهمتر تفاسير عرفاني اشاره مي نمايد.
گرايش ديگر « گرايش كلامي » است در اين گرايش مهم ترين آيات مربوط به مسائل كلامي و اعتقادي مورد بحث قرار مي گيرد. كه چهار مشرب از مفسران متكلم مطرح شده است .
مهم ترين مباحث قرآني مورد اختلاف متكلمان : بحث امامت صفات خبريه رويت خداوند كلام الهي و مساله جبر و اختيار است و مهم تر تفاسير كلامي نيز به ترتيب از شيعه زيديه معتزله و اشاعره تبيان مجمع البيان و الميزان الصفوه و « فتح القدير » شوكاني كشاف متشابه القرآن جاحظ تفسير ابوعلي جبايي تفسير كبير فخر رازي و اعجاز القرآن باقلاني است .
در ادامه گرايشها مولف به بحثهاي مبسوطي در رابطه با گرايش ادبي لغوي هرمنوتيك گرايش علمي اجتماعي و فلسفي دلايل شرايط موانع آفات و معرفي تفاسير هر يك از اين گرايشها پرداخته است .
در بخش ملحقات : ارزش نظريات صحابي و تابعين جايگاه تفسير ترتيبي و موضوعي در ميان روشها و نيز تفسير فقهي مورد بحث قرار گرفته است .
كتابنامه روش هاي تفسير : در اين كتابنامه 112 منبع و كتاب ويژه روش هاي تفسيري معرفي شده است كه براي محققان اين فن بسيار سودمند است .