هنر دلرباي خوشنويسي اسلامي
مقاله حاضر به قلم خانم آني ماري شيمل
خاورشناس
مشهور آلماني در شماره اول سروش اسلام آباد از انتشارات
اداره مطبوعات و فيلم پاكستان به زبان فارسي منتشر شده و عينا
با حفظ اصالت در شيوه ترجمه فارسي آن تقديم خوانندگان
گرامي مي گردد.
آني ماري شيمل
مترجم : دكتر محمد حسين تسبيحي
خوشنويسي هنري است كه بسيار گرامي و ارجمند
است و مسلمانان در طول تاريخ درخشان اسلامي آن را
بسيار بزرگ و عزيز شمرده اند ـ يك حديث به حضرت
رسول اكرم صلي الله عليه و آله منسوب است بدين معني
كه :
« هرگاه كسي « بسم الله الرحمن الرحيم » را به طرزي
زيبا و دلربا خوشنويسي كند كه نشاني به نام خداي بسيار
بخشنده و بسيار بخشايشگر است » آن كس حتما به بهشت
وارد خواهد شد ـ هر كس دوست دارد كه قرآن كريم چون
كه كلام خداي متعال مي باشد ـ بايد در طريقه و روشي
زيبا نگاشته شود ـ به همين جهت است كه متن قرآن كريم
به سبك هاي گوناگون و هنرمندانه خوش نويسي و تهذيب
شده و براي همه مردم توسعه و گسترش يافته است ـ متن
قرآن كريم در روزگاران گذشته
با خط هاي درشت نوشته
مي شد كه آن را « خط كوفي » مي خوانند و بر روي بلوم
در قطعات پهن كتابت مي شد ـ حروف قرآني Bellum
نشانه هاي مشخص نداشت و حركات آوايي يعني « فتحه و
كسره و ضمه » (زير و زبر و پيش ) وجود نداشت ـ خط
كوفي يك نوع اسلوب و روش پسنديده و مورد قبول
همگاني دارد ـ اشكال بسيار پيچيده و شگفت آموز آن
عبارت است از : كوفي گلدار
كوفي برگدار
كوفي ورق دار
كوفي لوحدار يا صفحه يي كه براي سنگهاي قبرها و
آرامگاهها
ساختمان ها
روي ظروف و لوازم زندگي مورد
استعمال دارد ـ گونه يي از آن كه خط كوفي چهار گوش
خوانده مي شود
امروزه براي مقاصد آرايشي و تزييني به
كار برده مي شود.
در آغاز متن هاي غير ديني يا غير مذهبي
روي
برگ هاي درخت كاغذ « پاپاپيروس » نگاشته مي شد
و
ليكن وقتي كه مسلمانان
هنر نگارش بر روي كاغذ را از
روش هاي گوناگون ce » چيني ها فرا گرفتند پس از 51
خوشنويسي
پيوسته و شكسته
توسعه و گسترش يافت
كه معمولا آن را « خط نسخ » گفتند و خواندند.
اشكال حروف توسط ابن مقله (متوفي 930 م 225
هـ ق )
استاندارد (يك نواخت ) شد كه در سيستم يا روش تهذيب
شده و آراسته سه گوش
دايره يي (= مدور) نيم دايره يي
و با نقطه هايي به وسيله قلم يعني با پهنايي يا باريكي قلم
اندازه گيري مي كردند و مي نگاشتند.
اين روش توسط ابن البواب (متوفي 1020 م 311
هـ ق )
بيشتر گسترش پيدا كرد و توسط ياقوت مستعصمي (متوفي
1298 م 698
هـ ق )اين گونه نسخ نويسي خوش به اوج
تعالي خودش رسد ـ در همين وقت در ايران يك اسلوب
آويزان (معلق ـ تعليق ) توسعه يافت (با گرايش بسيار بر
تكيه الفاظ و تلفظ كردن يا برجسته نگاشتن آنها به جانب
چپ پائين تر) اين گونه خوشنويسي با هنرمندان
خوشنويس زبان فارسي تحت نفوذ قرار گرفت ـ اين روش
مطابق روش ابن مقله تا حدود 1300 ميلادي 803 هجري
قمري به طور يك نواخت (=استاندارد) جريان داشت
تااينكه به نام خط نستعليق مشهور گرديد.
خط نستعليق براي نگاشتن متون شعري و نثري
ادبي
و ديني
در زبان فارسي
در تركي عثماني و در اردو بسيار
مناسب درآمد خط نستعليق بعدها به صورت ساده تر
درآمد و حروف به راه هايي درآمدند كه به نظر مي آيد به
طور غيرطبيعي ناخوانا شده اند و در صورت غيرابتكاري
مي باشند
اگر چه قوانين خوشنويسي سخت و موكد بود ـ
بالاخره اين روش به نام خط شكسته (خط ها و حروف در
هم پيچيده ) به ميدان درآمد ـ اين خط در اين روزها در
ايران مورد استفاده مي باشد و در بعضي موارد در شبه قاره
هندوستان استعمال مي شود.
در اين موقع توجه خا ص به اسناد و دستخط ها بسيار
داده شد
كه در مقام ها و درجه هاي بالا به شكل درشت و
برجسته مورد استعمال داشت و هنوز هم دارد ـ اين خط
پيچيده و درهم را به نام « توقيع » خواندند
و خط ديواني
عثماني و خط مسلسل
يعني دستخط ها و خط هاي
زنجيره يي متن ها نيز خوانده مي شد
اين خط را همه كس
نمي توانست تقليد كند و يا جعل نمايد بدين جهت متون و
اسناد را با آن مزين مي ساختند ـ متن هاي مغربي (مراكش و
مغرب ) كه به پيروي از روش ابن مقله
نگارش نمي يافتند
اندك اندك به جانب آفريقاي شمالي و آندولس روي
آوردند ـ در اين مرز و بوم كاتبان و خوشنويسان اغلب
يعني صفحات رنگين را به كار " Omementation اميتيشن "
مي بردند
و گسترش نوعي خط شبيه مغربي را در اين
نواحي مي توان ديد ـ در متن هاي بهاري كه در هندوستان
(بهارت ) از اواسط تاريخ اسلامي
براي كتابت هاي قرآن
كريم استعمال مي شد
« خط بهار » رواج يافت البته اينها
اصول كتابت هاي كلاسيك و روش هاي قديمي هستند كه
در طي چند قرن سالهاي متمادي به كار برده مي شده است
و با روش هاي گوناگون منطقه يي (محلي ) با فرهنگ
اسلامي گسترش يافته است .
سنت گرايي (رسم و رواج كهن )
رسم و رواج كاتبان و خوشنويسان آن قدر اهميت
داشت و نيرومند بود
و در حال حاضر هم هست
كه غير
ممكن به نظر مي رسد
يك صفحه با لوحه خوشنويسي را
كه شيخ حمدالله (وفات 1520 م
926 هـ ق )خوشنويس
بزرگ ترك نگاشته است با حافظ عثمان (وفات
1100
1689 هـ ق ) و عزيز رفاعي (وفات 1934 م
1353 هـ ق ) جانشينان روحاني و معنوي او مقايسه كرد ـ
همين گونه در هنرها و ديگر علوم اسلامي
سلسله كتابت
خوش يا زنجير ارتباط و انتقال از يكي به ديگري به عقب
برمي گردد تااينكه به بنيادگذار حقيقي آن مي رسد
يعني
حضرت رسول اكرم (ص ) و يا علي بن ابي طالب (ع ) اصل
و بنيادگذار هنر اسلامي و كتابت و خوشنويس هستند.
خوشنويسان همواره مي بالند و سر بر آسمان مي سايند كه
به اين ذوات متعالي پيوستگي دارند چونكه سروران
ارجمند و بزرگان گرامي هنرمندي و هنروري
بوده اند.
بنابراين
روندها و روش هاي ابتكاري و ابداعي
خوشنويسي توسعه و گسترش پيدا كرد
نه تنها كتابت با
شكوه قرآن كريم و احاديث نبوي (ص ) بلكه كتابت و
خوشنويسي در خدمت معماري اسلامي در آمد و نسبته در
كتيبه نويسي ساختماني و تزيينات سفال سازي
(سراميكي ) كارهاي فلزي و همانند آن مورد استفاده
فراوان قرار گرفت ـ در اينجا مي توان گفت كه نيروي
ابتكاري و ابداعي هنرمندان گمنام (بدون نام يالاادري )
بسيار اهميت دارد كه تقريبا مي توانستند كارهاي
خوشنويسي خود را در تمام سطوح آغاز كنند و به انجام
برسند.
انواع گوناگون متن ها و سندهاي شيشه يي (آئينه كاري )
حتي رخدادهاي آئينه يي چهارگوش ) را مي توان نام برد كه
مخصوصا در تركيه عثماني قرن هيجده و نوزده و
كشورهايي كه تحت نفوذ آن بودند
مي توان مشاهده كردـ
كتابت هاي نص قرآني در اشكال مدور به وجود آمد كه
هركس مي تواند ـ اغلب آنها را در اطراف جبهه ها و پيشاني
مساجد در تركيه ببيندـ گروهي از هنرمندان تازه كار از اين
حروف مدور نيايش ها و ادعيه و اسامي ذات باري تعالي
الهام گرفته اند و به هنر خوشنويسي خود تكامل
بخشيده اند ـ اينگونه كتابت هاي خوش بسيار زياد و پربار
شد و در سرتاسر جهان اسلامي در مدت دو تا سه قرن
گذشته رونق و گسترش پيدا كرد و يك نوعي از آن « طغرا »
و « طغرانويسي » ناميده شد ـ روش طغرانگاري و
طغرانويسي از نوعي قاعده استادانه سرچشمه گرفته است
كه معمولا در بالاي اسناد و نامه ها و متن ها
نگاشته
مي شود و بسيار دشوار نوشته مي شودـ
آخرين پادشاه مغول در شبه قاره
پادشاه ظفر
بود(وفات 1862 م 9
ـ12
هـ ق ) وي تنها يك شاعر
برجسته زبان اردو نبود بلكه او يك خوشنويس يا خطاط
چيره دست نيز بود كه آثار ارزنده يي در خوشنويسي از
خود برجاي گذاشت ـ بسياري از معاصران او
كارهاي
خوشنويسي
چهره ها
گلها
و درخت ها را كه از حروف و
كلمات و جملات تركيب يافته و شكل گرفته بود
انجام
مي دادند و به يادگار مي گذاشتند
براي يك دعا يا نيايش از
حضرت علي ابن ابي طالب
كه به شكل يك شير(اسد)
مخصوصا از جانب او كتابت شده بود
از طرف مسلمانان
مورد تحسين وتمجيد قرار گرفت ـ و اين بدان مناسبت بود
كه حضرت علي لقب به « اسدالله » مي باشد يعني
« شيرخدا » هنر شكل دادن به چهره ها در خوشنويسي و
حتي قيافه هاي انساني با حروف و كلمات در همه انظار
گسترش يافت
مخصوصا در تركيه
در ميان صوفيه
بكتاشي به طور بنيادي و اصولي
ديرها و خانقاه ها
ومجمع هاي خودشان را با چهره ها و شكل هاي زيباي
حروف و كلمات آرايش و زينت مي دادند ـ گاهي از اسامي
شخصيت هاي بزرگ و پيش كسوتان آنان برگزيده و نوشته
مي شد ـ خوشنويسان مي كوشيدند
سوره هاي قرآن كريم
را به طور كامل خوشنويسي نمايند و گاهي با اشكال
جانوران و پرندگان و گلها و درختها در هر سه سرزمين
تركيه و هندوستان و پاكستان آراسته و پيراسته مي كردند و
كتابت مي نمودند.
خوشنويسي و خطاطي فقط مشتمل به اين بازيگران
درخشان و دلپذير نبود. هنرمندان خوشنويس سراسر
جهان با آفرينش هاي هنري
بالاخره شكل هاي كتابتي و
خوشنويسي را به سوي سنتي نوين سوق دادند و
سنت گرايان به حداقل رسيدند ـ مثال خوب خوشنويسي
سرزمين ايران است ـ چون كه در ايران هنرمندان
چيره دست خوشنويس نه تنها برتري يافتند بلكه در خط
نستعليق ممتاز و عالي به درجات بسيار خوب رسيدند و
حتي در نسخ كهن و باستاني (كلاسيك ) همانند نيريزي
(متوفي اواسط قرن 12 هـ ق قرن 18 ميلادي ) پيش رفتند
نيريزي پيش كسوت خوشنويسي در قرن هيجدهم
ميلادي بود كتابت قرآن 111 هـ ق
116 هـ ق
05 1 م
28 ـ ام ) وي يك انقلاب هنري قابل ملاحظه و
ارزنده در خوشنويسي نستعليق به وجود آورد
و در
دهه هاي اخير هماره سرمشق بود ـ برخي از خوشنويسان
فارسي (ايراني ) كار نوين خود را در قرن نوزده ميلادي
آغاز كردند و بسياري از تازه به دوران رسيده هاي
خوشنويسي را تحت نفوذ درآوردند.
خوشنويسي نوين
در بسياري از خوشنويسي هاي نوين ـ گذشته از قران
كريم كه به روش سنتي (اسلوب كهن ) نوشته مي شده اكثرا
مرز ميان خوشنويسي و نقاشي برداشته شد ـ يك نمايش
خوشنويسي (در شهر كراچي به معرض همگان قرار گرفت
كه بسياري از پيشرفتهاي گوناگون خوشنويسي را در شهر
كراچي و سرتاسر پاكستان نشان مي داد.
تقريبا هر هنرمند بزرگ
برخي نقاشي ها و
خوشنويسي ها را كه توليد كرده بود به نمايش گذارد ـ
برخي نقاشي ها
در آنها
خوشنويسي به كار برده شده بود
براي اينكه يك تصوير يا نقاشي
شكل زيبايي بگيرد ـ
اجزا خوشنويسي و خوشنويسي ساختگي به كار برده اند
و حروف و كلماتي را در شكلهاي با نگاشتن حروف و
كلمات بي معني و غيرحقيقي مي آورند ـ بعضي از اين
تصاوير به حروف و نوشته هاي روي ديوارها شباهت دارد
گاهي يك خوشنويس فراتر رفته آميخته يي از هنر
خوشنويسي را با نقاشي هاي معماري دوره مغول و با روش
كوفي (خط كوفي ) عرضه مي دارد چنان كه « اسلم كمال » به
آن روش خوشنويسي مي كرد كوششهاي
« صادقين »
نقاش و خوشنويس هنرمند پاكستاني كه آيات و
سوره هاي قرآن كريم را به طور مبتكرانه خوشنويسي كرد
و اين هر دو خوشنويس با عقيده درست اسلامي در همه
احوال
كار و اثر خود را نشان مي دادند وليكن چون كه به
طرزي تازه آيات قرآن را خوشنويسي مي كردند
مورد
انتقاد قرار گرفتند
در اينجا ارزش آن را دارد كه يك مثال
از اينگونه خوشنويسي يا نقاشي را ذكر كنيم اين
خوشنويسي را مي توان « تصويرنگاري آيات قرآن كريم »
ناميد چنان كه « كن فيكون » (يعني باش پس مي شود)
اين آيه به صورتي خوشنويسي و نقاشي شده كه در
اطراف و پايان حروف همانند ابرهاي آسمان به صورت
مارپيچي درآمده و تمام كائنات را با حروف قرآني نشان
مي دهد ـ هنرمند ديگر « گل جي » نقاش بزرگ پاكستاني
است كه آثار او بعضي تصاوير خوشنويسي را شامل
مي شود و اشكال و ساختهاي برنزي زيبا و جالب را به
تصوير مي كشد ـ در اين جا بايد به شاهكار هنري او اشاره
كنيم و آن « محراب » مسجد فيصل در اسلام آباد (پاكستان )
است كه آن را همانند يك كتاب بزرگ مرمرين شكل
بخشيده و نگارگري كرده است
و در يك روش نقاشي
قرون وسطاي و خط كوفي با آيه هايي از « سوره الرحمن »
(سوره 55 قرآن كريم ) آراسته و پيراسته نموده است اكنون
هنرمندان خوشنويس و نقاش در به كار بردن اشكال
حروف خلاصه شده در اشعار و آثار خود بسيار علاقه مند
شده اند ـ از نمونه هاي خوب « ناجي مهدوي » اهل تونس
است كه همواره كوشش نمي كند
مطلبي را خوشنويسي
كند تا معني دار باشد
بلكه او حروف را به اشكال
جداگانه
منفرد و مركب
در يك كار هنري ساده به كار
مي برد تا به نتيجه خوب و ساده برسدـ نمونه ديگر آن
« حسين مادي » است كه حروف را در يك طريقه مبتكرانه
و نوآوري بدون اينكه معني درست داشته باشد
به كار
مي برد
همين گونه است « وجيه ها كله » كه سعي مي كندـ
خوشنويسي خالص را برتري دهد و در اين كارش يك نوع
ادعا و خرده گيري و انتقاد خاص اوست .
دل بستگي به افزايش خوشنويسي
در اين وقت دلبستگي به خوشنويسي در حال افزايش
است ـ حتي در بنگلاديش
مالازيا
و اندونزي
به جز
زبان عربي
از زبان هاي خودشان در خوشنويسي استفاده
مي كنندـ اين بسيار جالب به نظر مي رسد
كه چهره هايي
درخشان از سنت گرايي خوشنويسي اسلامي بازگشت
مي كند و فرآورده هاي ارزنده به دست مي دهدـ نقاشي و
خوشنويسي هر دو تفسيرهايي تازه و نوين از حروف و
اشكال سنت گرايي نشان مي دهندـ همين گونه در تركيه به
روش نوگرايي توجه مي شود
زيرا كه در آنجا احياي
هنرهاي بسيار خوب به نظر مي رسد.
در اينجا بايد از كوشش هاي مركز بين المللي فرهنگ و
هنرهاي زيباي اسلامي در استانبول (تركيه ) به طور اخص
تشكر كنيم
زيرا كه در آن مركز فرهنگي
مسابقات
خوشنويسي كلاسيك (خطاطي ) قديم
برقرار شده است
بسياري از مردم تركيه از نوشتن و فهميدن حروف عربي
بي بهره شده اند
چون كه در سال 1928 م
1348 هـ . ق ـ
حروف و متن لاتيني (الفباي لاتين ) ابداع و معرفي گرديد.
مردم تركيه احساس اين را يافته اند كه بتوانند و علاقه مند
بشوندـ تا لااقل كتيبه هاي زيباي مساجد و سنگ
نبشته هاي اهل قبور (سنگ هاي آرامگاه هاي ) نياكان و
اجدادشان را بخوانند در حال حاضر بسيار كوشش ها به
عمل آمده تا مردم جوان و نوجوانان با الفباي عربي
آشنايي حاصل كنند و به جانب متون قرآني و عربي روي
آورند
تا آنجا كه چند تن از خوشنويسان جوان ممكن
است در اين راه گام بردارند و قلم بزنندـ تركيه كشوري
است كه براي خوشنويسي كارهاي برجسته و ارزنده انجام
داده و مشهور شده و به سنت گرايي خوشنويسي نوين
گراييده است . اكنون فايده و سودمندي همگاني در هنر
نگارش ديدني است و خواندني
گرايش و تمايل به برگه ها
و پرده هاي آرايش براي جشن هاي اسلامي افزايش يافته
است . « دو نهاد » مجموع نشان دادن آرزوها و تمايلات
انساني
يا اعلام هاي وقايع مهم و برجسته
با متن هاي
خوشنويسي زيبا و فريبا آراسته شده است كه بعضي از
آنها واقعا ديدني و ارزنده است و برخي از اين
خوشنويسي ها به يك معني و مقصود خاص اشاره مي كندـ
ياد كنيم كه تعدادي ) UNICEF (در اينجا بايد از يونيسف
از آثار و كارهاي خوشنويسي عربي نوين و كهن (نو و
كهنه ) را به موضوعات روي كارت هاي تبريك و يا دعوت
نامه ها اختصاص داده است يعني كارت هاي ايام جشن ها و
تعطيلات و مراسم همگاني مردم با خوشنويسي آرايش
يافته است بسياري از كتاب ها كه در موضوعات اسلامي
چاپ شده
غالبا با خطاطي هاي زيباي نوين و كلاسيك
(باستاني ) اسلامي آراسته و پيراسته گشته است . حتي در
برنامه هاي كامپيوتري برخي اسلوب و روش هاي كتابت
زيباي عربي به طور پيشنهاد ارائه شده است . اخيرا
خوشنويسي توليدي كامپيوتري يا تركيبات حروف در
كامپيوتر نشان داده شده است . اگر چه اين تركيبات
حروف خوشنويسي حقيقي نمي باشد
اما امكانات متن و
حروف عربي را براي مقاصد آرايشي و تزييني آشكارا
نشان مي دهد همه اين كوشش ها ممكن است سهم بهتري
در فوايد بيشتر سنت گرايي خوشنويسي داشته باشد و نيز
امكان آنرا دارد كه براي تجربه هاي درست و زيبا و فريبا به
هنرمندان جوان الهام بخشد
چنان كه گفته اند :
هنر برتر از گوهر آمد پديد
