نقش ايرانيان در ترويج عزاداري در شبه قاره هندوستان
دكتر حيدر رضا ضابط
اشاره
آنچه پيش روي داريد بخش اعظم تحقيقي است از دكتر
حيدر رضا ضابط كه در شماره 76 و 77 فصلنامه مشكوه به
چاپ رسيده است .
شايد بتوان گفت در طول تاريخ اسلام تحولات سياسي
اقتصادي
فرهنگي و اعتقادي در ايران تاثيري محسوس در ميان
مسلمانان شبه قاره هند داشته است . در اين بين
واقعه جانسوز
كربلا و شهادت امام حسين (ع ) و ياران و فرزندان آن حضرت و
اسارت بازماندگان آن خاندان مطهر نقطه عطفي در تاريخ
محسوب مي شود
به طوري كه نه تنها دل شيعيان و ايرانيان
بلكه قلوب تمام مسلمين از جمله مسلمانان هند را داغدار كرد.
پس از حادثه كربلا عشق ايرانيان به اهل بيت اطهار(ع ) زياد
گرديد. در قيام مختار براي انتقام از قاتلان شهداي كربلا شمار
زيادي از موالي ايراني از مختار حمايت كردند1. قيام ايرانيان
عليه بني اميه به رهبري ابومسلم خراساني به سقوط اين سلسله
انجاميد. امام رضا(ع ) در دوران اقامت خود در خراسان براي
اهتمام به ذكر مصيبت شهداي كربلا كوشش فراوان نمودند2. در
تاريخ دوران اسلامي ايران جنبشها و دولتهاي شيعه مانند
دولتهاي علوي طبرستان
سلسله آل بويه
اسپهبديه
آل
حسنويه
كاكوئيان
سربداران
حكومت سادات مرعشي
كيائيان
و صفويه اهتمام خاصي به عزاداري شهيدان كربلا داشتند. از
سال 250 ق به بعد سنتهاي عزاداري مانند مرثيه خواني
نوحه خواني
سينه زني و پوشش لباس مشكي در ايام سوگواري
در ميان ايرانيان رايج شد و برگزاري اين سنتها در قرنهاي بعدي
مستحكم گرديد. تشيع در قرنهاي هفتم و هشتم هجري به سرعت
راه قوت را پيمود و در ايام سوگواري
ساختن و خواندن
اشعاري در مرثيه شهيدان كربلا در اين دوره ها به اوج خود
رسيد3.
مردم هند از صدر اسلام با اهل بيت اطهار(ع ) رابطه اي
نزديك داشتند. در زمان خلافت امام علي بن ابي طالب (ع ) براي
اولين بار نيروهاي مسلمان از مرزهاي سند گذشتند و پس از
تسخير سيستان
نظام اداري آن را بازسازي نمودند. بخشي از
) در منطقه سند
ارادتي عميق به امام Jat مردم « جات » (
علي (ع ) داشتند و عشق ايشان به اهل بيت اطهار(ع ) در
عقايدشان ريشه دوانده بود4.
در زمان حكومت بني اميه مردم از سند و ملتان به ملاقات
ائمه اطهار(ع ) مي رفتند و با روش و مسلك آنان آشنا مي شدند.
در اوائل دوران حكومت بني عباس با بازداشت و حبس ائمه
اطهار(ع ) ارتباط رهبران شيعه شبه قاره هند با ايشان قطع گرديد
و شيعيان سند و ملتان به دست حكمرانان بني عباس قتل عام
شدند.
با حضور محمود غزنوي در غرب هند از سال 401 ق
1011
ـ 1010 م مسلمانان در داخل شبه قاره نفوذ نمودند .
سلسله غوريان غلبه تدريجي بر هند را آغاز كردند و آنان از 571
تا 588 ق 1175
تا 1192 م
اوچ
مولتان
پيشاور و دهلي را
تسخير كردند و در سال 630 ق 1206
م يكي از فرماندهان
غوري به نام قطب الدين آبيك
فاتح دهلي
خود را مستقل خواند
و نخستين سلسله از مجموعه حكومتهايي را بنياد نهاد كه با نام
پادشاهيهاي هند (933 ـ 603 ق 1526
ـ 1206 م ) شهرت
يافت .
بيشتر مسلمانان هند
اهل سنت و پيرو فقه ابوحنيفه بودند
ولي به سادات و فرزندان رسول اكرم (ص ) توجه خاصي داشتند
و همواره شهادت مظلومانه امام حسين (ع ) در طول تاريخ هند
احساسات اهل سنت را نسبت به اهل بيت اطهار(ع ) برانگيخته و
باعث به وجود آمدن علاقه آنان به برگزاري مراسم عزاداري
شهيدان كربلا شده و اين وضعيت از قرن ششم
به صورت يك
جريان طبيعي در جامعه اهل سنت رواج داشته است .
پس از بيان اين مقدمه
در اينجا نگاهي خواهيم داشت به
نقش ايرانيان و عواملي كه در ترويج سنت عزاداري در شبه قاره
هند به ويژه پس از قرن ششم موثر بوده است .
نقش مهاجران ايراني در ترويج عزاداري
خراسان هميشه به عنوان دروازه ايران به شبه قاره هند
محسوب مي شده است . مسلمانان كه اكثريت آنان مهاجران
ايراني بودند از خراسان وارد شبه قاره شدند و عقايد
افكار و
سنتهاي موجود در خراسان در طول تاريخ در سراسر شبه قاره
مخصوصا در بخش شمالي آن تاثير فراواني داشته
است .
حاكميت مسلمانان در دهلي در زمان زمامداري علاالدين
خلجي (716 ـ 696 ق 1316
ـ 1296 م )
جايگاه گذشته خود
را به عنوان امپراتوري باز يافت و اقتدار آن تا گجرات
) و برخي نواحي جنوب Rajasthan )
راجستان ( Gujrat (
هند گسترش پيدا كرد. در اين دوران علما
شعرا
هنرمندان و
فرماندهان ارتش از ايران به هند مهاجرت مي كردند و در
امپراتوري مسلمانان شبه قاره صاحب منصب و مقام
مي گرديدند. ايرانيان مهاجر
چه شيعه و چه اهل سنت
در
قرنهاي ششم و هفتم هجري مراسم عزاداري شهيدان كربلا را
همراه مردم هند در مساجد
پادگانهاي نظامي و در مجامع
عمومي برگزار مي نمودند. در اين دوران ذكر مصائب شهيدان
كربلا هم جز تذكير (خطبه هاي مذهبي ) مسلمانان بوده است .
جوزجاني مولف طبقات ناصري
5 تذكيرهايي را كه در مراسم
مختلف عزاداري شهيدان كربلا در پادگانهاي نظامي ارائه
مي گرديد شرح داده
مي نويسد كه اين خطبه ها در ذكر مصائب
سيدالشهدا(ع ) توسط علماي اهل سنت ايراد
مي گرديد6.
علماي مهاجر شيعه ايراني از قرن ششم با انگيزه تبليغ و
ترويج تشيع در هند فعاليتهاي گسترده مذهبي را آغاز كردند كه
تاثيري عميق در ترويج عزاداري شهيدان كربلا در هند داشته
است . در اين دوران يك شخص فاضل از ايران به نام ملا محمد
) گجرات كه به عنوان « پير Khambhat علي مقيم كهمبات (
پرواز » معروف بود
در ميان تجار هندي اين منطقه تشيع اثنا
عشري را ترويج نمود7. در اين زمان علاوه بر تجار هند و
Rai Jai گجرات
راجه (حاكم ) سند به نام راي جئي سنگه (
) بود تشيع را پذيرفت و Rajput ) كه از طبقه راجپوت ( Singh
اين امر به ترويج سنتهاي عزاداري در منطقه گجرات و راجستان
انجاميد.
تعداد زيادي از شيعيان اثنا عشري در اين دوران هم از ايران
به هند مهاجرت كرده بودند و همراه خود آثار و تاليفاتي از علامه
حلي و ديگر علماي شيعه را كه در زمان سلطان اولجايتو
خدابنده (713 ـ703 ق 1317
ـ1304 م ) به رشته تحرير
درآمده بود و نيز آثار علماي متقدمين را با خود به هندوستان
بردند و براي ترويج تشيع كوششهاي فراواني نمودند و اين باعث
برگزاري مراسم مذهبي شيعه مانند عزاداري شهيدان در اين
زمان گرديد.
يكي از كتابهايي كه تاثير بسزايي در ترويج عزاداري و نحوه
برگزاري آن در ايران صفوي و به تبع آن در هند داشته است
كتاب روضه الشهداي ملاحسين واعظ كاشفي است . در حكومت
سلطان محمدبن تغلق (752 ـ 725 ق
1351 ـ 1325 م )
مهاجرت سادات شيعه از ايران و آسياي مركزي به هند صورت
گرفت و آنها مورد حمايت سلطان قرار گرفتند و اين امر به
افزايش مهاجرت ايرانيان به شمال هند انجاميد.
در اين دوران سلطان محمدبن تغلق پايتخت خود را از دهلي
به دولت آباد در جنوب هند منتقل نمود و از اين رو مراسم
عزاداري شهيدان كربلا توسط شيعيان كه بيشتر آنان مهاجران
ايراني بودند
براي اولين بار در جنوب هند هم رايج گرديد . (8 )
براي جلوگيري از نفوذ تشيع در هند
به دستور فيروز شاه تغلق
(790 ـ 752 ق
1388 ـ 1351 م ) حاكم متعصب سني در
دهلي
تعداد زيادي از شيعيان هند دستگير و رهبران آنان اعدام و
بقيه به سختي مجازات شدند. حتي اجساد اعدام شده آنان در
خيابانهاي شهرهاي هند به نمايش درآمده
كتابهاي شيعيان در
انظار عمومي سوزانده شد و از برگزاري مراسم عزاداري
جلوگيري گرديد و بدين سان فيروز شاه كوشيد كه تشيع را از هند
ريشه كن نمايد . (9 ) عالم برجسته سيدعلي همداني كه در كشمير
به « شاه همدان » معروف است در سال 774 ق 1372
م همراه
هفتصد تن از سادات شيعه و ايراني براي تبليغ اسلام وارد
كشمير شد و اكثريت مطلق جمعيت كشمير كه بت پرست بودند به
دست سيدعلي همداني به اسلام مشرف شدند. فرهنگ و صنايع
ايراني به وسيله سيدعلي همداني در كشمير رواج پيدا كرد و وي
زبان فارسي را در ناحيه كشمير گسترش بي سابقه داد و از اين رو
كشمير به عنوان « ايران صغير » هم معروف مي باشد.
ميرشمس الدين عراقي يكي از علماي برجسته شيعه و ايراني
توسط شاه اسماعيل صفوي در سال 908 ق
1502 م از
) اعزام شد و اكثريت جمعيت Ladakh خراسان به منطقه لداخ (
اين منطقه را كه بودائي بودند شيعه نمود كه تاكنون هم اكثريت
منطقه لداخ و بلتستان را شيعيان تشكيل مي دهند. در دوران
حكومت صفوي در ايران
شيعيان لداخ و بلتستان به نام دوازده
امام عليهم السلام و سلاطين صفوي ايران خطبه مي خواندند.
بعد از ورود ميرسيدعلي همداني و نفوذ مريدان وي در سراسر
كشمير
مسلمانان به اهل بيت اطهار عليهم السلام ارادت خاصي
يافتند و در روز عاشورا در مساجد و خانقاهها نسبت به شهداي
كربلا اداي احترام مي كردند
ولي بعد از ورود ميرشمس الدين
عراقي و تشكيل حكومت شيعه چك در كشمير در سال 968 ق
1561 م مراسم عزاداري به سبك سنتهاي عزاداري متداول در
ايران عصر صفوي در كشمير و لداخ رايج گرديد. امروز شيعيان
90 درصد جمعيت لداخ و 25 درصد جمعيت كشمير را تشكيل
مي دهند و مراسم عزاداري را مطابق سنتهاي ديرينه كه از دوران
صفوي در اين منطقه رايج گرديده
با شكوه خاصي برگزار
مي نمايند.
نقش سلاطين ايراني از نيشابور در ترويج عزاداري
چندي پس از سرنگوني حكومتهاي شيعه و ايراني قطب
شاهيان و عادلشاهيان در سال 1098 ق توسط امپراتور اورنگ
زيب گوركاني
حكومت شيعه ديگري در شمال هند به نام
پادشاهي اوده به دست يك ايراني از نيشابور خراسان تاسيس
گرديد كه پايتخت آن
نخست شهر فيض آباد و سپس لكهنو بود.
ميرمحمد امين موسوي نيشابوري در سال 1145 ق
1372 م
پادشاهي اوده را بنيان نهاد. آصف الدوله در سال
1188 ق 1775
م پايتخت خود را فيض آباد به لكهنو منتقل نمود
و با كوششهاي حاكمان شيعه و ايراني از نيشابور خراسان شهر
لكهنو مركز عزاداري با شكوه در شبه قاره هند گرديد.
با شكوه ترين حسينيه در شبه قاره هند توسط نواب
آصف الدوله در سال 1792 م به قيمت 5 ميليون روپيه احداث
گرديد كه به نام امام باره بزرگ آصف الدوله معروف است . در
زمان حكومت حاكمان شيعه و ايراني اوده
شهر لكهنو مركز
تشيع در هند گرديد و بناهاي مذهبي بي شماري در اين شهر در
اين دوران احداث شد. در دوره فرمانروايي آنها قوانين شيعي به
عنوان قوانين رسمي محاكم شرع گرديد . در سال 1273 ق
1856 م در اولين جنگ استقلال هند حكومت شيعي اوده در
شمال هند توسط ارتش استعماري بريتانيا اشغال گرديد
اما
فرهنگ شيعه در لكهنو به حيات و شكوفايي خود ادامه داد و
حوزه هاي علميه شيعي در اين شهر تاكنون فعال مي باشند و
طلاب علوم ديني را تربيت مي نمايند.
در دوران حكومت سلاطين شيعه و ايراني اوده شبيه
بارگاههاي ائمه اطهار(ع )
با همان عظمت و شكل واقعي در اين
شهر ساخته شد. همچنين در اين شهر محلهايي به نام « كربلا »
توسط آنها احداث گرديد. در شبه قاره هند و پاكستان « كربلا » به
محلهايي گفته مي شود كه در روز عاشورا مراسم راهپيمايي
عزاداري به آنجا ختم مي شود و عزاداران « تعزيه » (شبيه بارگاه
امام حسين (ع ) كه با چوب و كاغذ ساخته مي شود و در هند و
پاكستان آن را تعزيه مي نامند) را در اين محل دفن مي نمايند.
شبيه بارگاههاي ائمه اطهار (ع ) كه در حجم و شكل واقعي آن در
شهر لكهنو احداث گرديده اند به قرار زير مي باشند :
1 ) روضه مبارك امام رضا(ع )
2 ) روضه عسكريين (شبيه روضه امام علي النقي و امام حسن
عسگري (ع ) در سامرا عراق ).
3 ) روضه امام حسين (ع ) . در شهر لكهنو
هفت شبيه روضه امام
حسين (ع ) ساخته شده است .
4 ) روضه كاظمين (شبيه بارگاه امام موسي كاظم و امام جواد(ع )
در كاظمين عراق )
5 ) روضه حضرت عباس (ع ) . در اين شهر پنج شبيه روضه
حضرت عباس ساخته شده است .
6 ) روضه حضرت زينب (ع ) .
7 ) بارگاه دوطفلان مسلم .
8 ) روضه امام علي (عليه السلام ) . در شهر لكهنو
دو شبيه روضه
امام علي (ع ) احداث شده است .
9 ) روضه فاطميه . اين شبيه روضه حضرت فاطمه زهرا(ع ) در
مدينه منوره قبل از انهدام توسط وهابيان مي باشد.
شهر تاريخي لكهنو به دليل وجود حسينيه هاي بزرگ و شبيه
بارگاههاي ائمه اطهار(ع ) شهرت جهاني دارد.
دستاوردهاي اسلام و نهضت حسيني در شبه قاره هند
اگر با دقت به دوران حكومت يك هزار ساله مسلمانان در
تاريخ هند بنگريم
درمي يابيم كه آنها به زور مردم هند را به
اسلام دعوت نكردند. در طول تاريخ ظهور اسلام در شبه قاره
هند
مردم اين مناطق با تبليغات گسترده و رفتار انساني علما و
صوفيان كه بيشتر از ايران به هند مهاجرت كرده بودند
اسلام را
پذيرفتند و جمعيت پانصد ميليوني مسلمان در كشورهاي
مختلف شبه قاره برآيند زحمات و كوششهاي مخلصانه علما و
صوفيان مهاجر از ايران مي باشد.
در طول تاريخ جنوب هند اكثريت حاكمان مسلمان از
مهاجراني ايراني بودند و با غير مسلمانان رفتار انساني و
محبت آميز داشتند; به ويژه با ظهور حكومتهاي شيعه و ايراني
تحت الحمايه حكومت صفوي ايران در جنوب هند; مانند نظام
شاهيان در احمدنگر (1044 ـ896 ق
1633 ـ1491 م )
عادلشاهيان در بيجاپور (1097 ـ895 ق
1686 ـ1490 م ) و
قطب شاهيان در حيدرآباد دكن (1098 ـ 918 ق
1687 ـ1512 م )
رفتار آنها با غير مسلمانان قلمرو خود بسيار
انساني و همراه با مساوات بود. هدف اصلي اين حكومتها ترويج
و تبليغ تشيع در ميان مردم قلمرو خود بود و آنها با روشهاي
خاصي سنتهاي عزاداري شهداي كربلا را در بين مردم همگاني
نمودند. اين مراسم با گذشت پنج قرن هنوز هم از سوي
غيرمسلمانان جنوب هند با شكوه ديرينه خود برگزار مي گردد.
آنها در دوران حكومت خود سعه نظر و اغماض در امور مذهبي
و مساوات در امور سياسي را اصول حكومتي خود قرار داده
بودند
و از اين راه در ميان جمعيت قلمرو خود كه اكثريت آن را
غيرمسلمانان تشكيل مي دادند
به محبوبيت دست
يافتند . (10 )
تداوم برگزاري مراسم عزاداري در ميان تمامي اقشار
غيرمسلمان در قلمرو سابق سلاطين شيعي و ايراني در جنوب
هند
نتيجه زحمات تبليغي علماي مهاجر ايران آن زمان بوده
است . دانشمند معروف هندي دكتر محي الدين قادري زور در
كتاب خود حيات علامه ميرمومن استرآبادي مي نويسد كه در
دوران حكومت قطب شاهيان در حيدرآباد دكن كل جمعيت اعم
از مسلمانان و غيرمسلمانان با كنار نهادن اختلافات فرهنگي و
ديني خود در عاشور خانه ها حضور مي يافتند و به شهيدان كربلا
اداي احترام مي نمودند . (11 ) مراسم لنگر(12 )در عاشورخانه ها
همگاني شده بود. مورخ برجسته تاريخ هند غلام امام خان در
تاريخ رشيدالدين خاني اظهار مي دارد كه در ايام محرم از سلطان
گرفته تا مردم عادي
مراسم لنگر را با امكانات و وسائل خود
برگزار مي كردند . (13 )
از دوران سلسله قطب شاهيان تاكنون تعداد زيادي از
عاشورخانه ها را غيرمسلمانان احداث كرده اند كه هم اكنون نيز به
دست آنها اداره مي شود. در بعضي از روستاهاي جنوب هند كه
در گذشته تحت حكومتهاي شيعه و ايراني بودند
ولي در حال
حاضر حتي يك تن مسلمان در آن سكونت ندارد
عاشورخانه ها
كه به دست غيرمسلمانان چهار تا پنج قرن قبل احداث شده بود
وجود دارد و در آنها در ايام دهه اول ماه محرم غيرمسلمانان به
سبك سنتهاي محلي خود مراسم عزاداري را برپا
مي نمايند.
سخن پاياني
عزاداري شهيدان كربلا جز اعتقادات و باورهاي اكثريت
جمعيت يك ميلياردي كشور پهناور هند اعم از مسلمانان و غير
مسلمانان شده است . از يك هزار سال پيش تاكنون روز عاشورا
در هند تعطيل رسمي است و غيرمسلمانان اين روز را به عنوان
« روز عزا » تلقي مي كنند و مغازه هاي آنها در اين روز كاملا تعطيل
مي باشد. در روز عاشورا هندوها به زيارت علم و تعزيه ها
مي پردازند و در محلهاي خود « سبيل » (منبع توزيع آب سرد و
شربت ميان مردم به ياد امام حسين (ع )) برپا مي كنند. حتي تا
پنجاه سال قبل كه جمعيت شبه قاره اعم از مسلمان و
غيرمسلمان براي شركت در مراسم عزاداري امام حسين (ع ) در
روز عاشورا از به كارگيري هر نوع وسيله سواري خودداري
مي كردند و در اين روز تنها پياده راه مي رفتند.
عشق و احترام اكثريت مطلق جمعيت هند نسبت به امام
حسين (ع ) تعجب استعمارگران انگليس را برمي انگيخت .
استعمارگران انگليس در شبه قاره هند براي از بين بردن عشق
امام حسين (ع ) در ميان مردم شبه قاره اختلافات بين هندوها و
مسلمانان را به وجود آوردند و با پشتيباني از علماي وهابي
هندي آنها را عليه شيعيان هند تحريك كردند و بدين سان كوشش
كردند كه اهل سنت در هند از مراسم عزاداري امام حسين (ع )
دور شوند. حاكمان استعمارگر انگليس در هند با رواج اختلاف و
دو دستگي ميان هندوها و مسلمانان از يك سو و شيعيان و اهل
سنت از سوي ديگر و با به كارگيري سياست « اختلاف بينداز و
توانستند دويست سال ) Rule Policy Divide and (حكومت كن »
بر اين شبه قاره عظيم حكومت نمايند.
ادبيات عاشورا در هند به زبانهاي فارسي و اردو مي باشد و
تضعيف اين دو زبان در هند توسط استعمارگران انگليس و بعد از
آن باعث شده كه جوانان مسلمان امروز در هند از درك درست
ادبيات غني عاشورا محروم شوند
ولي با همه اين مشكلات همه
ساله مراسم سنتي عزاداري در سراسر هند با شكوه تمام برگزار
مي گردد.
برگزاري مراسم عزاداري شهيدان كربلا در ميان
غيرمسلمانان هند تاثيري بسيار عميق دارد; چنانكه مبلغان و
مبشران مسيحي در هند اعتراف مي نمايند كه به رغم قدرت مالي
و سياسي فراوان در دوران حكومت دويست ساله استعمارگران
بريتانيا در هند در مقايسه با شيعيان هند
توفيق چنداني در
جذب مردم نداشته اند.
پاورقي :
1 ـ محمد مهدي شمس الدين
ثوره الحسين
ص .274
2 ـ عيون اخبارالرضا
ج 2
ص 23 ـ .22
3 ـ ذبيح الله صفا
تاريخ ادبيات در ايران
ج 3
ص .183
4 ـ ابن اثير
الكامل
ج 3
ص 46 ـ 45 ; منهاج
سراج
جوزجاني
طبقات ناصري
كلكته
1864 م
ص .29
5 ـ منهاج سراج جوزجاني در سال 658 ق طبقات ناصري را
تاليف نمود.
6 ـ طبقات ناصري
ص 175 ـ 174 و .249
7 ـ صمصام الدوله شاهنواز خان
ماثر الامرا
طبع جامعه
1888 م
ج 1
ص
) Asiatic Society Bengal (آسيايي بنگال
.24
Rizvi . S . A . A : Isna Ashari Shi
is in India
Vol II
P . 8 ـ
9 ـ فتوحات فيروزشاهي
علي گره
1954 م
ص .6
10 ـ صادق نقوي
تاريخ اور ادب كاباهمي ربط (اردو)
حيدرآباد
1996 م
ص .62 .292
11 ـ محي الدين قادري زور
حيات علامه ميرمومن استرآبادي
ص .46
12 ـ مراسم هديه نذورات در حسينيه ها و توزيع غذا در ميان
حاضران در مجلس عزاداري .
13 ـ غلام امام خان
تاريخ رشيدالدين خاني
حيدرآباد
1965
م
ص .413
مسلمانان كه اكثريت آنان مهاجران ايراني بودند
از خراسان وارد شبه قاره هندوستان شدند و عقايد
افكار و سنتهاي موجود در خراسان در طول تاريخ در
سراسر شبه قاره مخصوصا در بخش شمالي آن تاثير
فراواني داشته است .
علماي مهاجر شيعه ايراني از قرن ششم با انگيزه
تبليغ و ترويج تشيع در هند فعاليت هاي گسترده
مذهبي را آغاز كردند كه تاثيري عميق در ترويج
عزاداري شهيدان كربلا در هند داشته است .
