نقش « وقف » در اقتصاد اسلامي
آخرين قسمت
سعيد خومحمد خيرآبادي
بخش سوم : نقش وقف در تحقق اهداف اقتصاد اسلامي
1 ـ نقش وقف در تحقق هدف اصلي و اولي
چنانچه پيش از اين گذشت هدف اساسي و اصلي همه نظامهاي اسلام از جمله نظام اقتصادي اسلام كمال ابدي يعني تقرب الي الله است . از ديدگاه قرآن كريم و روايتهاي معصومين (ع ) انفاقهاي مالي چه واجب و چه مستحب براي نيل به اين هدف نهايي نقش بس عظيم و اساسي دارند كه به عنوان نمونه در اين جا مواردي يادآوري مي گردند :
1 )قرآن كريم در موارد متعددي از انفاق به عنوان جهادمالي دركنار جهاد با جان ياد كرده است مانند : (لايستوي القاعدون من المومنين غيراولي الضرر و المجاهدون في سبيل الله باموالهم و انفسهم فضل الله المجاهدين باموالهم و انفسهم علي القاعدين درجه ... )(32 ) مومناني كه بدون عذر از جهاد بازنشسته اند با آنان كه با مال و جان خود در راه خدا جهاد مي كنند برابر نيستند خدا مجاهدان به مال و جان را بر نشستگان برتري بخشيده است ...
2 ) در موارد متعدد هدف از مالياتها و انفاقهاي مالي در اسلام از جمله زكات و وقف در نزد بسياري از فقيهان قصد قربت است . اين انفاقها گذشته از جنبه اقتصادي همانند نماز و روزه عبادت هستند و غرض اصلي از عبادات قرب الهي است . (و اعبد ربك حتي ياتيك اليقين )(33 ) به پرستش خداي خود مشغول باش تا يقين بر تو فرا رسد.
3 ) در بسياري از آيات قرآن كريم به دنبال واژه « انفاق » واژه « في سبيل الله » و مانند آن ذكر گرديده است . به عنوان نمونه :
(الذين ينفقون اموالهم في سبيل الله ثم لايتبعون ماانفقوامنا ولااذي لهم اجرهم عند ربهم ... )(34 )
مثل آنان كه مالشان را در راه خدا انفاق مي كنند و در پي آن منتي نگذارند و آزاري نكنند آنها را پاداش نيكو نزد خدا خواهد بود. خداوند در جاي ديگر به صراحت هدف از انفاق را لقاالله دانسته است : (... و ما تنفقون الاابتغا وجه الله و ما تنفقوا من خير يوف اليكم ... )(35 ) نبايد جز در راه رضا و لقاي وجه الله انفاق كنيد و آنچه از خير كه انفاق كنيد به طور كامل به شما مي رسد... »
آيات قرآني كه داراي چند مضامين هستند بسيارند.
4 ) در آياتي از قرآن كريم هدف روشن انفاق و گرفتن صدقه تزكيه نفس و رسيدن به « نيكي » ذكر شده است . در سوره آل عمران مي فرمايد : « لن تنالوا البرحتي تنفقوا مما تحبون )(36 ) هرگز به مقام نيكوكاران (و خاصان خدا) نخواهيد رسيد مگر آن كه از آنچه دوست مي داريد (و بسيار محبوب است ) انفاق كنيد » .
شان نزول اين آيه وقف و صدقه است كه گذشت . با نزول اين آيه كساني چون ابو طلحه انصاري به فكر صدقه دادن و وقف كردن بهترين اموال خود افتادند. اين آيه راه رسيدن به « نيكي » را انفاق چيزهايي دانسته كه مورد علاقه و محبت انسان است و روشن است كه « نيكي » چه به معناي ثواب از جانب خدا و يا انجام فعل خيري كه پاداش الهي را به دنبال دارد(37 )مصداق اصلي و حقيقي آن قرب الهي و سعادت و كمال ابدي انسان خواهد بود.
در آيه (خذمن اموالهم صدقه تطهرهم و تزكيهم بهالله)(38 ) (اي رسول ) از اموال مومنان صدقات را دريافت دار تا با آن صدقه ها نفوس آنها را (از پليدي و... پاك و پاكيزه سازي و...) هدف از دريافت صدقه از مومنان تطهير و تزكيه نفوس آنها به وسيله صدقه (و انفاق مالي ) دانسته است . علامه طباطبايي در اين باره مي نويسد :
تطهير يعني ازاله اوساخ از يك چيز تا وجود آن صاف گردد و براي نشو و نما و ظهور آثار و بركات مستعد و مهيا گردد و تزكيه عبارت است از رشد دادن و اعطاي رشد به آن به وسيله لحوق خيرات و ظهور بركات همانند درختي كه قطع زوايد از فروع و شاخه هاي آن باعث زيادي در حسن و نمو آن و نيكويي ميوه هايش مي شود. از اين رو جمع بين تطهير و تزكيه در آيه از تعابير لطيف است . (39 )
بنابراين همه انفاقهاي مالي از جمله وقف . انسان را در مسير نيل به هدف اصلي و نهايي اش ياري مي دهد و در اين جهت به او سرعت مي بخشد.
2 ـ نقش وقف در تحقق اهداف فرعي اقتصاد اسلامي
1 ) تاثير وقف بر استقلال اقتصادي (و سياسي ) و رشد وتوسعه
وقتي سخن از تاثير وقف بر استدلال اقتصادي و رشد و توسعه مطرح مي شود هرگز به اين معنا نيست كه وقف به تنهايي مي تواند همه ابعاد و زواياي گوناگون اقتصاد يك ملت را دربرگيرد به طوري كه براي اقتصاد كشور به منابع مالي ديگري نياز نباشد بلكه منظوراين است كه وقف به عنوان يك سرمايه عظيم مالي مي تواند در اين سمت و سو داراي نقش سازنده و قابل توجه باشد. همچنين به اين معنا نيست كه برخلاف اهداف واقفان درآمد وقف را از موارد اصلي مصارف آن كه در وقف نامه ها آمده است منحرف كنيم و آنها را در راه تحقق استقلال اقتصادي و رشدو توسعه به كار گيريم و به مصرف برسانيم .
حقيقت اين است كه مي توان سرمايه هاي عظيم وقف را نيز همانند ديگر سرمايه ها با رعايت همه جوانب وقف و موازين شرع و اهداف واقفان در جريان فعاليتهاي توليدي و خدماتي قرار داد و آنها را از حالت ركود به حالت تحرك و پويايي هدايت كرد تا به اين وسيله به رشد و توسعه و استقلال اقتصادي (و سياسي ) كشور كمك شايان و قابل توجه شود و همچنين بر سرمايه هاي اوقاف افزوده شود كه اين امر يقينا در راستاي اهداف واقفان مي باشد.
پاسخ به دو ايراد :
ايراد نخست وقف به معناي حبس است و سرمايه حبس شده نمي تواند در جريان فعاليتهاي اقتصادي قرار گيرد.
پاسخ : واژه حبس كه در تعريف وقف آمده است . (40 )هرگز به معناي حبس سرمايه و اموال موقوفه از قرار گرفتن در مسير توليد و خدمات (البته با رعايت ضوابط و اهداف واقفان ) نيست . حبس در اين جا به معناي منع و جلوگيري از منتقل ساختن رقبه و سرمايه وقف به ديگري است و اين امر هرگز به معناي حبس اموال وقف از فعاليتهاي اقتصادي نيست . در مباحث فقهي و در غالب وقف نامه ها آمده است كه در مرحله اول لازم است از درآمد مال وقفي صرف تعميرات و اصلاح خود رقبه وقف شود تا هم سالم و مصون بماند و هم بتواند داراي درآمد بيشتري گردد يعني افزايش درآمد سرمايه هاي وقفي (با رعايت موازين ) كه مورد رضايت شارع و نيز در جهت تحقق اهداف واقفان است .
ايراد دوم : وقف از انفاقات مستحبي است و ضامن و پشتوانه مطمئني ندارد حال آن كه از نظر اقتصادي سرمايه هايي كه بخواهند در مسير توليد و خدمات اقتصادي قرار گيرند بايد سرمايه هاي مطمئن و با پشتوانه باشند.
پاسخ : اولا همان انگيزه هاي معنوي كه صاحبان و مالكان خيرانديش را به وقف بخشي از سرمايه خودوامي دارد بهترين ضامن و پشتوانه است . تاريخ گذشته اوقاف و تعداد بي شمار رقبات وقفي (به رغم صدمات و تلفات سنگيني كه در طول عمر طولاني خود داشته است ) و نگاهي گذرا به وقف نامه ها و بعضي از كتيبه هاي موجود اين حقيقت را كاملا آشكار مي سازد كه مردم با دل و جهان بهترين اموال خود را براي اين منظور درنظر مي گرفته اند و خواهند گرفت .
ثانيا : ما در حال حاضر عملا مواجه هستيم با اوقاف بسياري كه دست كم درباره آنهااين ايراد وارد نيست . با همين اوقاف موجود چه بايد كرد آيا بايد آنها را به امان خدا رها كرد تا هركس تحت هر عنوان در مورد آنها هر كار مي خواهد انجام دهد و نبايد براي احياي آنها قدمي برداشت
البته پس از پيروزي انقلاب اسلامي سازمان اوقاف و نهادهاي بزرگي چون آستان قدس رضوي (ع ) در اين راه گامهاي بلندي برداشته اند. اما به نظر مي رسد گستردگي و ظرفيت اوقاف براي فعاليتهاي اقتصادي كشور بيش از اينها باشد كه قطعا مورد نظر دست اندركاران امور وقف كشور مي باشد و حركت در اين سمت و سو خود نشانه اين بذل توجه است .
نكته ديگري كه در اين جا نبايد از نظر دور داشت موضوع اشتغالزايي است . بدون شك اگر سرمايه عظيم اوقاف در مسير فعاليتهاي گوناگون اقتصادي قرار گيرد بخش درخور توجهي از بيكاران كشور به كار جذب خواهند شد و اين خود از آثار و بركات بسيار مهمي است كه امروزه در دنيا سخت قابل توجه است . كاري كه نهادهايي چون آستان قدس رضوي تجربه كرده اند و نتايج ارزنده اي را نيز در برداشته است .
2 )تاثير وقف بر تحقق عدالت اجتماعي و رفاه عمومي
از متون اسلامي به خوبي روشن است كه اسلام خواهان زدودن همه جوانب و زواياي فقر در اقتصاد جامعه است و نيز به دنبال رفاه عمومي در حد معقول و مشروع .
شهيد صدر در اين باره مي نويسد :
مسئوليت دولت و نظام اسلامي بجز تامين نيازهاي حياتي و ضروري افراد اين است كه يك سطح زندگي متناسب با شرايط و مقتضيات روز را براي افراد تضمين نمايد و آنها را به يك حد از رفاه (عمومي )برساند. وي يكي از ابزار مهم دولت اسلامي براي تحقق اين هدف را كفالت همگاني مسلمانان در برابر يكديگر ذكر مي كند (يعني احساس مسووليت متقابل و عمومي ) . (41 )
از اين رو اولا فقرزدايي تنها در حد « قوت لايموت » به نيازمندان كفايت نمي كند. ثانيا مسلمانان در برابر يكديگر مسوولند و كفالت همگاني دارند. كليني در اصول كافي از امام صادق (ع ) نقل كرده است كه :
« خداوند براي فقرا در اموال ثروتمندان به قدر كفايت (و اداره زندگي آنان بخوبي ) حق قرار داده است و اگر اين مقدار آنها را كفايت نمي كرد بيشتر قرار مي داد و اين مشكلات فقرا از ناحيه كساني است كه آنها را از حقشان باز مي دارند.
درباب زكات امام موسي كاظم (ع ) در پاسخ كسي كه پرسيد : آيا مي توانم هشتاد درهم به فقير بدهم فرمود : « آري و بيشتر » پرسيد صددرهم چطور فرمود : « آري : اگر مي تواني او را بي نياز كن (42 ) (واغنه ان قدرت ان تغنيه )
امام باقر(ع ) نيز مي فرمايد : « اذااعطيت فاغنه » : هرگاه انفاق مي كني طرف را بي نياز نما . (43 ) در حديث ديگري امام صادق (ع ) مي فرمايد :
« خداوند همه نيازهاي فقرا را درنظر گرفته است از هزينه هاي غذا و پوشاك و ازدواج گرفته تا هزينه صدقات مستحبي و حتي هزينه انجام حج آنان . (44 )
روايتها در اين زمينه با اين مضامين در اصول كافي و ديگر كتابهاي حديثي فراوان است كه در بعضي از آن تصريح شده است كه وظيفه مسلمانان نسبت به يكديگر تنها با پرداخت وجوه واجب ساقط نمي گردد. در حديثي از امام صادق (ع ) سوال مي شود در مال انسان چه مقدار زكات واجب است حضرت پاسخ مي دهد : زكات ظاهر (و متعارف ) را مي گويي يا زكات باطن را (راوي ) عرض كرد هر دو را. حضرت فرمود : زكات ظاهر در هر هزار درهم بيست و پنج درهم و اما ملاك در زكات باطن اين است كه نيازهاي برادرت را درنظر بگيري و در مواردي كه او نيازمندتر است خود را بر او مقدم نداري . (45 )
نقش وقف
وقف از دو راه مي تواند در اين مورد موثر باشد :
1 ـ نفس استقلال و رشد و توسعه اقتصادي (مبتني بر موازين اسلامي ) كه به طور طبيعي موجب رفاه عمومي و زدودن و دست كم كاهش چشمگير فقر و محروميت و آثار شوم آن در جامعه خواهد شد. كيست نداند : كشوري كه دچار ركود اقتصادي است و يا از اقتصادي وابسته برخوردار است نمي تواند در جهت رفاه عمومي و عدالت اجتماعي گامي مثبت و موثر بردارد.
2 ـ بخش عمده موارد مصرفي كه واقفان دورنگر و نيكوكار در طول تاريخ وقف درنظر گرفته اند به رفاه عمومي فقرزدايي و عدالت اجتماعي مربوط مي شود.اگر ما نگاهي هر چند گذرا به تاريخ وقف و مضمون وقف نامه ها بيندازيم به خوبي درمي يابيم كه واقفان خير و دورانديش تمام زوايا و جوانب نيازها را درنظر گرفته اند.
به رغم اين كه بسياري از رقبات موقوفات و مدارك آنها در طول زمان به دلايل و عوامل گوناگوني از بين رفته اند و از بسياري از آنها نامي هم باقي نمانده است مشاهده مي كنيم كه جهت و سمت و سوي اصلي موردنظر واقفان در طول تاريخ فقرزدايي و در مرحله بعدي تحقق رفاه عمومي در سطح معقول بوده است .
پيش از پرداختن به ذكر برخي از موارد مصرف وقف يادآوري يك نكته خالي از فايده نيست و آن اين است كه نيازهاي عمومي و خصوصي مردم نسبت به زمانها و مكانهاي مختلف متفاوت است مثلا در يك زمان مردم به كاروانسرا آب انبار و... نياز مبرم داشتند اما در روزگار ما تاسيس فضاهاي آموزشي درماني مسكن جاده ها و... از اولويت بيشتري برخوردارند. از اين رو از راههاي گوناگون آگاهي دادن به مردم و كساني كه درصدد وقف اموال خود هستند مي توان به سمت و سو دادن وقفهاي جديد در جهت اولويتهاي جامعه كمك شايان و درخور توجهي بنمايد.
پي نوشت ها :
32 ـ نسا95
33 ـ سوره حجر99
34 ـ بقره 262
35 ـ بقره 272
36 ـ آل عمران 92
37 ـ ر . ك : تبيان 530 2
38 ـ توبه 103
39 ـ الميزان 377 9
40 ـ ر . ك : المختصر النافع 255 ايضاح الفوائد 377 2
41 ـ اقتصاد ما 322 2 ـ 319
42 ـ ر . ك : مرآه العقول 86 16
43 ـ ر . ك : همان جا
44 ـ مرآه العقول 102 16
45 ـ مرآه العقول 11 16
قرآن كريم هدف از انفاق و صدقه را « تزكيه نفس » و رسيدن به « نيكي » مي داند.
مي توان سرمايه هاي عظيم « وقف » را با رعايت همه جوانب وقف و موازين شرع و اهداف واقفان در جريان فعاليت هاي توليدي و خدماتي قرارداد و آنها را از حالت ركود به تحرك و پويايي هدايت كرد.
