از سال 400 هجري كه سيد رضي قدس سره با فكري نوراني
و با اهدافي والا , به جمع آوري برخي از آثار علمي حضرت
اميرالمومنين علي عليه السلام همت گماشت و نهج البلاغه را
تدوين كرد كه عطر وجودي آن , جان و جهان را شاداب نمود ,
تاكنون ترجمه هاي گوناگوني به زبان فارسي تحقق پذيرفته و هر
يك از مترجمان با اهداف و انگيزه هاي متفاوتي به اقيانوس
هميشه مواج علوم علوي نگريسته اند.
يكي از اين ترجمه هاي بديع , فاخر و پرجاذبه , ترجمه
نهج البلاغه به قلم مرحوم محمد دشتي است . وي كه سال گذشته
به ديدار حق شتافت , درباره ويژگي ترجمه خود از نهج البلاغه
مي نويسد :
با شناسايي و جمع آوري 30 ترجمه كامل از نهج البلاغه , از
قرن پنجم (به تصحيح عزيزالله جويني ) تا انقلاب اسلامي ايران ,
و بررسي اهداف و شيوه ها و قابليت هاي نهفته در آن و باتوجه به
ضرورت مطرح كردن مفاهيم نهج البلاغه از نظر كاربردي در
مجامع فرهنگي , به اين نتيجه رسيدم كه هنوز هم به ترجمه هاي
ديگري نياز است , زيرا :
يكي با جاذبه هاي ادبي قلم زده , ديگري در مرز و حدود
الفاظ و عبارات مانده , برخي با شيوه هاي ترجمه آزاد , دچار
تندرويهايي شده اند , و برخي ديگر تفسير و ترجمه را به هم
آميخته اند , بعضي در ترجمه تحت اللفظي موفق , اما در پيام
رساني كوتاهي كرده اند , و بعضي ديگر در پيام رساني موفق , اما
از حدود الفاظ و عبارات فاصله گرفته اند , و مخاطب ترجمه ها
نيز از نظر كاربردي متفاوتند :
برخي از ترجمه ها به قشر خاصي از جامعه تعلق دارد (تنها
محققان و اديبان و اهل نظر مي توانند از آن بهره مند گردند) , و
برخي ديگر به گونه اي سامان يافته اند كه براي نسل معاصر قابل
استفاده نيستند و كاربرد عمومي ندارند.
باتوجه به واقعيت هاي ياد شده , و بادرك نيازهاي نسل
معاصر در كلاس هاي گوناگون علوم انساني و معارف و
نهج البلاغه , بر آن شديم تا ترجمه اي گويا و متناسب با اهداف
كاربردي از نهج البلاغه تحقق پذيرد كه :
الف ـ قابل فهم و درك براي عموم افراد جامعه
باشد ,
ب ـ به گروه خاصي از جامعه تعلق نداشته باشد ,
ج ـ اصل پيام رساني دقيقا رعايت گردد.
د ـ از هر گونه رمز و اشاره و كنايه و كلي گويي اجتناب شود.
هـ ـ مخاطب هاي امام عليه السلام آشكارا معرفي گردند
و ـ توضيحات ضروري در متن يا پاورقي آورده
شود ,
زـ پيام ضرب المثل ها كشف , و به نسل معاصر شناسانده
شود ,
ح ـ مفاهيم نهج البلاغه در قالب هزاران عناوين زيبا و گويا
ارائه شود ,
تا همه اقشار جامعه بتوانند از آن بهره مند گردند.
با چنين آرزوها و اهداف ارزشمندي در آستانه نهج البلاغه
زانو زديم و از نور ولايت علوي مدد گرفتيم , كه همه از بركات
كلاس هاي آموزشي و عنايات حضرت مولي الموحدين
اميرالمومنين عليه اسلام است . آري :
به ذره گر نظر لطف بوتراب كند
به آسمان رود و كار آفتاب كند
وي درباره انگيزه خود از ورود به اقيانوس بيكران
نهج البلاغه مي افزايد :
از آغاز تحصيلات حوزوي (سالهاي 43 ـ50 ) كه
ترجمه هاي موجود را مطالعه مي كردم و كاستي هاي مفهومي را
مي يافتم , نگران و در فكر چاره انديشي بودم كه يكي از
نوشته هاي جرج چرادق مسيحي , را خواندم كه اعتراف كرده بود :
« جاذبه هاي كلمات امام علي عليه السلام شوري در من
ايجاد كرد كه 200 بار نهج البلاغه را مطالعه كردم »
چنان بر خود لرزيدم و به تعصب و غرور اعتقادي من ضربه
وارد شد كه تا مدتي حالت عادي نداشتم . بر خود نفرين كردم كه
چرا يك مسيحي , 200 بار نهج البلاغه را مي خواند اما من كه
خود را از شيعيان امام علي عليه السلام مي شمارم و ادعاي
محبت و ولايت او را دارم به راستي چند بار نهج البلاغه را
خوانده ام و با مفاهيم ارزشمند آن به چه ميزان آشنايي دارم
ما كه در خانواده شيعه , از پدر و مادري شيعه , و از خاندان
شيعه و در كشور شيعيان قرار داريم , چرا بايد با نهج البلاغه
بيگانه باشيم
از روزي كه در جلسات نويسندگي شهيد مفتح (كه روزهاي
جمعه در منزل ايشان در كوچه ممتاز قم برگزار مي شد) شركت
كردم , موضوع انتخابي من « حكومت اسلامي » شد.
شهيد مفتح فرمود : يكي از منابع غني كه نسبت به حكومت
اسلامي مباحث ارزشمند و گرانسنگي دارد , نهج البلاغه است .
اين كتاب را مطالعه كنيد و مباحث مربوط به حكومت را
استخراج و سازماندهي نماييد.
ورود من به آستانه نهج البلاغه با رهنمودهاي آن استاد
والامقام كه پس از انقلاب اسلامي به درجه شهادت ممتاز شد ,
شكل گرفت .
به سراغ نهج البلاغه رفتم , اما : فهرست جامعي نداشت ,
معجم المفهرس كاملي نداشت , و در ابعاد گوناگون اين كتاب از
نظر پژوهشي كار نشده بود.
قدم اول را با طرح تدوين « معجم المفهرس نهج البلاغه »
آغاز كردم و آرزوهاي من نسبت به جهاني و همگاني شدن
نهج البلاغه , با تحقيق و تدوين و انتشار بيش از 20 اثر تحقيقاتي
تداوم يافت . آنگاه آرزوها و ايده الهاي من نسبت به ترجمه
نهج البلاغه , كه حاصل تلاش 5 سال كار مداوم و تجربيات
كلاس هاي آموزشي از رمضان تا رمضان است با ويژگيهاي زير
سامان يافت .
عنوان دادن به مطالب
براي استفاده عموم مراجعه كنندگان به سخنان علوي , سعي
كرديم تا مفاهيم و مباحث نهج البلاغه را در قالب 2730 عنوان
كلي و زيبا تقديم داريم , زيرا عنوان زدن صحيح مطالب براي
عموم افراد ميسر نيست و برخي در تطبيق مفاهيم كلي با مباحث
نهج البلاغه دچار مشكل مي شوند.
عرضه مباحث نهج البلاغه در قالب عناويني زيبا و گويا ,
مراجعه كنندگان را در يافتن مطالب دلخواه ياري مي دهد و كار
مطالعه و استخراج مفاهيم ارزشمند نهفته در خطبه ها , نامه ها و
حكمت ها را آسان مي سازد.
نامگذاري خطبه ها , نامه ها , حكمتها
يكي ديگر از ويژگي هاي اين ترجمه , نامگذاري خطبه ها , نامه ها
و حكمت هاست . با اين روش در يك نگاه كلي محورهاي اصلي
مباحث نهج البلاغه به خوبي شناسانده مي شود و مطالعه
كنندگان را در يافتن موضوعات انتخابي در نهج البلاغه كمك
مي كند.
موضوعاتي كه در نامگذاري كلي خطبه ها , نامه ها و حكمتها
مطرح شده اند داراي حدود 1500 عنوان در 74 رشته تخصصي
است , كه در آن سمت گيري و اهداف كلي مطالب نهج البلاغه
مشخص شده است .
اشاراتي به علوم و فنون
هرگز نخواسته ايم تا نظريه هاي علمي را بر نهج البلاغه
تحميل , يا نهج البلاغه را توجيهي براي ديدگاه ها و نظريه هاي
علمي مطرح جهان معاصر قرار دهيم . هدف ما اين بود كه هر جا
كاوش هاي علمي و مرزهاي انديشه بشري توانسته پرده اي از
روي واقعيتي بردارد و به افق هميشه نوراني نهج البلاغه نزديك
شود , آن نمونه ها را در پاورقي ترجمه آورده ايم . نمونه هايي كه
امروز در جهان علم با ابزارها و روش هاي پيشرفته شناسايي
گرديد , حال آن كه در 14 قرن قبل در كلمات نوراني امير بيان ,
حضرت علي عليه السلام آمده است .
به نمونه هايي توجه فرماييد :
امام عليه السلام در خطبه هاي 13 و 14 در نكوهش مردم
بصره , عوامل زيست محيطي را در فريب خوردگي مردم مطرح
مي فرمايد كه امروز در رشته اكولوژي اين گونه از واقعيت ها
دست يافته اند. يا در روانشناسي و روانكاوي و انسان شناسي و
تربيت كودك , دستوراتي دارند كه در جهان معاصر در رشته هاي
تخصصي علوم به اثبات رسيده است .
عمومي بودن ترجمه
هدف مهم ما در اين ترجمه , رعايت اصل سادگي و عمومي
بودن آن بود كه همه اقشار و سطوح متفاوت فكري موجود در
جامعه , بدون مراجعه به كتب تفسيري و لغت و تاريخ , بتوانند از
آن استفاده كنند.
رعايت اصل « پيام رساني » در ضرب المثل ها
در فرهنگ همه ملت ها , ضرب المثل هايي وجود دارد و در
ضرب المثل ها پيام ها و اهدافي نهفته است .
اگر در ترجمه ها , « اصل پيام رساني » رعايت نشود , ضرب
المثل هاي اقوام و ملل براي يكديگر قابل فهم نخواهد بود و چون
در ترجمه هاي موجود نهج البلاغه , غالبا اصل پيام رساني
رعايت نشده , و با ترجمه ظاهري عبارات , اهداف و اقعي گوينده
قابل دسترسي نيست , خواننده فارسي زبان حق دارد بپرسد :
« من كفتار نيستم » يعني چه و كفتار چيست (والله
لااكون كالضبع , خطبه 5 )
« چون بچه شتر دنبال شتر بودم » چه مفهومي دارد (كاتباع
الفصيل اثرامه , خطبه 192 )
« زن عقرب است » يعني چه چرا بايد به زنان اهانت شود
(المرئه عقرب )
اگر بدانند كه اين ضرب المثل ها براي رساندن مفهوم خاصي در
ملت ها پديد آمدند , و پيام خاصي را در شرائط حاكم بر همان
ملت و همان فرهنگ به همراه دارند.
و اگر در ترجمه ضرب المثل ها , اصل پيام رساني رعايت
گردد , بسياري از اعتراضات مطرح نخواهد شد.
تفسير صحيح متشابهات
واژه هاي دنيا , حكومت , لذت , عشق , مال و برخي ديگر از
كلمات و عبارات , در جاهاي گوناگون , متفاوت و در ظاهر متضاد
وصف و مطرح شده اند : در يك جا عام و فراگير و درجايي خاص
و محدود است .
اگر دنيا در برخي از خطبه ها نكوهش شد , دنياي عام و دنياي
خارج و نظام هستي نيست , بلكه علل و عواملي مطرح است , زيرا
در موارد ديگر دنيا را مي ستايد.
اگر يك جا حكومت را نكوهش مي كند , در جاي ديگري آن
را يك ضرورت مي داند; اگر يك جا نسبت به محبت دنيا هشدار
مي دهد , در جاي ديگري محبت دنيا را امري طبيعي مي داند. و
ده ها و صدها نمونه كه احتياج به پژوهش هاي عميق دارد.
در اين گونه از موارد نبايد به ترجمه ظاهري عبارات رضايت
داد , زيرا براي خوانندگان , هدايتگر نخواهد بود. گاهي بايد تفسير
و ترجمه را به هم آميخت , تا اهداف اصلي و مباني اعتقادي امام
(ع ) , روشن و بدون ابهام در دسترس عموم قرار گيرد.
آوردن اسامي اشخاص و اماكن
نكات تاريخي و اسامي اشخاص و اماكن را بدان جهت
آورديم تا خوانندگان با داشتن همين ترجمه از مراجعه به ديگر
كتاب هاي تاريخي بي نياز باشند.
آوردن شان نزول خطبه ها
با تلاش فراوان , آن مقدار از حوادث و تحولات و زمينه هايي
را كه در پديد آمدن خطبه ها , نامه ها و حكمت ها نقش داشتند , به
عنوان « شان نزول » در آغاز خطبه ها آورديم تا خوانندگان با حال
و هواي صدور مطالب نهج البلاغه آشنا شوند , و بدانند كه
نهج البلاغه كجايي است !
زيرا توجه به شان نزول نهج البلاغه تاثير تعيين كننده اي در
فهم مطالب و مفاهيم آن خواهد داشت .
فهرست موضوعي
يكي ديگر از آرزوهاي ارزشمند , تهيه و تدوين « فهرست
موضوعي نهج البلاغه » بود كه همواره ذهن ما را به خود مشغول
مي داشت زيرا ترجمه هاي موجود بدون فهرست موضوعي
منتشر شده بودند.
استخراج عناوين كلي و جزيي و سازماندهي عناوين , و
تطبيق علوم و فنون با مفاهيم نهج البلاغه , و خلق و ابداع
فهرست هاي زيبا و قالب هاي گويا براي شناخت مباحث آن ,
ساليان طولاني ما و جمعي از پژوهشگران موسسه را به تلاش
واداشت :
ابتدا كتاب « فرهنگ موضوعات كلي نهج البلاغه » را با حدود
چهار هزار عنوان در 74 رشته تخصصي تدوين و منتشر
ساختيم . سپس در مدت 7 سال « فرهنگ معارف نهج البلاغه » را
با همكاري جمعي از محققان موسسه , در پانزده هزار عنوان كلي
و جزئي فراهم آورديم .
و در يك اقدام گسترده و فراگير در تدوين « دائره المعارف
بزرگ نهج البلاغه » كار استخراج فهرست ها و قالب هاي مفهومي
را به صد هزار عنوان رسانديم , كه در فهرست موضوعي اين
ترجمه , تنها بخشي از آنها را آورديم .
آوردن توضيحات ضروري در متن و پاورقي
چون هدف ما در اين ترجمه , بهره برداري عموم اقشار
جامعه بود , كه در سفر و حضر بتوانند از نهج البلاغه استفاده
كنند , و در همه جا منابع تحقيق و كتب تاريخي يافت نمي شود و
همه جا نمي توان از شروع گوناگون نهج البلاغه استفاده كرد بر آن
شدم تا توضيحات ضروري نسبت به مفاهيم , رويدادها ,
تحولات سياسي , تاريخي را در متن يا در پاورقي بياوريم كه
عموم اقشار جامعه بتوانند از مباحث ارزشمند آن استفاده كنند.
فهرست مطالب كتاب
يكي ديگر از ويژگي هاي اين ترجمه , همراه داشتن فهرست
مطالب در اول كتاب است , كه سمت گيري كلي خطبه ها و نامه ها
و حكمت ها در آن مشروحا بيان شده است , و مفاهيم نهج البلاغه
را در دو سه هزار عنوان زيبا و گويا مي توان يافت و مورد ارزيابي
قرار داد , اين ويژگي در بسياري از ترجمه ها وجود ندارد.
آوردن اختلاف نسخه ها
متن عربي نهج البلاغه با 15 نسخه قديمي از اواسط قرن
چهارم (15 سال پس از وفات سيد رضي ) تاكنون , مقابله و
تصحيح شد , و اختلافات مهم و عبارات گوناگوني كه در معاني
جملات تاثير داشت در داخل علامت () آورده شد تا محققان و
شارحان در مراجعه به اين نسخه بتوانند جنبه هاي گوناگون يك
واژه يا يك جمله را
دريابند.
شماره گذاري متن عربي
در سال هاي (1353 ـ 1354 ) كه به فكر تدوين
معجم المفهرس نهج البلاغه افتاديم اولين مسئله اي كه در
راستاي كار ما قرار داشت اين بود كه متن نهج البلاغه يك خط در
ميان شماره گذاري شود و همه آدرس ها براساس شماره هاي متن
سازماندهي گردد تا يافتن مطالب دلخواه در خطبه ها و نامه ها و
حكمت هاي طولاني به آساني ميسر باشد و مراجعه كننده ناچار
نباشد براي يافتن يك واژه , يك يا چند صفحه را جستجو كند.
چون پس از انتشار معجم المفهرس در ايران و ديگر
كشورهاي اسلامي , شماره هاي ثبت شده , در صدها هزار نسخه
موجود است , در اين ترجمه نيز همان شماره ها همراه متن عربي
ثبت شد تا براي عموم محققان اسلامي قابل استفاده باشد.
آوردن موضوعات كلي خطبه ها , نامه ها , حكمت ها
گر چه در كتاب (فرهنگ موضوعات كلي نهج البلاغه )
موضوعات عام و كلي خطبه ها و نامه ها و حكمت هاي
نهج البلاغه را مشروحا آورده ايم اما در اين نسخه درمتن عربي ,
زير شماره هاي خطبه ها و نامه ها و حكمت ها , عناوين كلي و
فهرست هاي عام هر يك را ثبت كرده ايم كه گوياي مفاهيم نهفته
در آن مي باشد و مراجعه كننده در اولين برخورد با واژه
(سياسي , سياسي اجتماعي , اخلاقي ) همراه خطبه يا نامه يا
حكمت , سمت گيري آن را درك مي كند و مي فهمد كه اين خطبه
اخلاقي يا آن نامه سياسي است كه در پيام رساني و ارزيابي
آغازين مباحث نهج البلاغه نقش بسزائي دارد , اين ويژگي در
هيچكدام از نسخه هاي موجود بچشم نمي خورد.
مشخص كردن مرجع ضمائر
در اين ترجمه , تلاش كرده ايم تا مرجع ضمائر (هو , هم ,
انهم , انها) را دقيقا مشخص كرده و در ترجمه بياوريم كه قابل
استفاده عموم طبقات جامعه باشد و مطالعه كننده اين نسخه
جايگاه اصلي ضمائر را بشناسد.
مشخص كردن مخاطب هاي امام (ع ) در نهج البلاغه
يكي ديگر از ويژگي هاي اين ترجمه كه براي عموم
مراجعه كنندگان قابل استفاده مي باشد و كاربرد عمومي دارد ,
مشخص كردن مخاطب هاي امام (ع ) در نهج البلاغه است كه امام
علي (ع ) با چه كسي يا افرادي سخن مي گويد
شناخت مخاطب هاي امام (ع ) ما را در ارزيابي مفاهيم
نهج البلاغه كمك مي كند.
تفسير صحيح عام , خاص , مطلق , مقيد
يكي از مشكلات پژوهشي و نظري عموم افراد جامعه ما ,
مشكل حل متشابهات , و بررسي تطبيقي عام و خاص و مطلق و
مقيد در احاديث و روايات اسلامي است .
و چون همه مترجمان نهج البلاغه شيوه ترجمه تحت اللفظي
را برگزيدند , مراجعه كنندگان به ترجمه ها دچار نوعي سرگرداني
در فهم نهج البلاغه مي شوند كه در يك خطبه دنيا نكوهش و در
خطبه ديگري ستايش شده است چرا و مي پرسند آيا اين
اختلاف و تناقص را مي شود حل كرد
اگر مترجمان در مباحث عام و خاص و مطلق و مقيد ,
رعايت مفاهيم را مي كردند و عام تخصيص زده را به گونه اي
مطلق و فراگير ترجمه نمي كردند و مطلق را با قيد آن مي آوردند ,
اين همه حيرت و سرگرداني وجود نداشت .
ما سعي كرده ايم اين اصل را رعايت كنيم , اگر در جائي دنيا
نكوهش مي شود با بررسي هاي مداوم علت آن را آورده ايم كه
دنياي حرام يا شبهه ناك است , و اگر در جاي ديگر دنيا ستايش
مي شود توضيح داده ايم كه دنياي حلال است .
آوردن آدرس آيات قرآن
اينكه گفته اند : « نهج البلاغه فوق كلام خلق است » , حرفي
است ارزشمند و دوست داشتني , اما در دنباله آن قضاوت
فرمودند كه : « دون كلام خالق است » اين سخن را نشايد كه
پذيرفت زيرا نهج البلاغه در تفسير و تحليل كلام خداوندي
است , نور است و در امتداد نور الهي مي درخشد , دون , پستي ,
پائيني , و هر واژه ديگري كه سمت و سوي نزول و فرود و سقوط
داشته باشد نسبت به نهج البلاغه مردود است , مطرود است بايد
گفت كه :
« نهج البلاغه فوق كلام خلق و در پرتو كلام خالق است »
كه حديث تفسير آيات الهي است , واسطه فيض است , در
همان اوج و والائي وحي الهي جاي دارد , از اين رو آدرس تمام
آيات قرآن نهفته در كلام حضرت مولي (ع ) را در پاورقي متن
عربي آورده ايم تا اگر كسي خواست به قرآن مراجعه كند ميسر
باشد.
آوردن برخي از اشعار ضروري
اين هدف بسيار ارزشمند هنري , آموزشي را در طول 12
سال لباس عمل پوشانده و 150 ديوان شعر شاعران فارسي زبان
را بر سر سفره نوراني نهج البلاغه نشانديم كه فرهنگ شعر
شاعران در نهج البلاغه در دو جلد انتشار يافته است تا اساتيد
مجرب در تدريس مفاهيم حديث از جاذبه هنري اشعار استفاده
كنند. در اين ترجمه نيز هر جا كه بسيار ضروري تشخيص
داده ايم در پاورقي برخي از اشعار زيبا و شيرين را آورده ايم .
آوردن مدارك احاديث موجود در كتاب
با عنايات الهي و توجهات خاصه حضرت اميرالمومنين
(ع ) اسناد و مدارك خطبه ها و نامه ها و حكمت ها را در كتاب
مستقلي با نام (اسناد و مدارك نهج البلاغه ) كه جلد يازدهم
(مجموعه آشنائي با نهج البلاغه ) مي باشد مشروحا آورده ايم , اما
در اين نسخه به مدارك و منابعي كه حضرت سيد رضي
(قدس سره ) آورده است رضايت داديم .
مرحوم دشتي در پايان ترجمه خود از نهج البلاغه اظهار
اميدواري مي كند اين ترجمه , با ويژگي هاي ياد شده , خشنودي
حضرت مولي الموحدين اميرالمومنين (ع ) را ـ هر چند اندك ـ
فراهم كرده باشد , كه اهل و معدن و اصل كرامت است و با
بزرگواري خويش , دست روسياهان برخاك مانده را
بگيرد.
اميد آنكه اين ترجمه , همانگونه كه مترجم محترم آرزو
كرده , چراغي پيش روي فرشيان و عرشيان باشد.
|